คณะกรรมการนโยบายบริหารจัดการแร่แห่งชาติ (คนร.)
 
FONTSIZE
ความรู้ด้านแร่
คำจำกัดความเกี่ยวกับแร่


 
 
แร่ (Mineral)
 
 

 
1. คำจำกัดความตามวิชาการ
แร่ (mineral) หมายถึง ธาตุหรือสารประกอบอนินทรีย์ที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ มีโครงสร้างภายในที่เป็นระเบียบ มีสูตรเคมีและสมบัติอื่น ๆ ที่แน่นอนหรือเปลี่ยนแปลงได้ในวงจำกัด (ราชบัณฑิตยสถาน, 2558)
 

 
คำจำกัดความอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องด้านทรัพยากรแร่
 

บริเวณพบแร่ (mineral occurrence)หมายถึง บริเวณใดบริเวณหนึ่งที่พบว่ามีแร่ (หรือบางครั้งอาจพิจารณาในนามของสินแร่ เช่น ทองแดง แบไรต์ หรือทองคำ) และมีความน่าสนใจในเชิงวิทยาศาสตร์หรือเชิงวิชาการ สะสมตัวอยู่ (คณะทำงานจัดทำแผนที่ทรัพยากรแร่, 2542)
 
พื้นที่ศักยภาพทางแร่ (mineral potential area) หมายถึง พื้นที่ใดพื้นที่หนึ่งที่ยังไม่มีการค้นพบทรัพยากรแร่ แต่มีแนวโน้มที่จะมีได้ โดยมีหลักฐานบ่งชี้จากข้อมูลทางธรณีวิทยา ธรณีวิทยาแหล่งแร่ ธรณีเคมี และธรณีฟิสิกส์ และหมายรวมถึงพื้นที่ที่มีแร่ กระจัดกระจายในหินซึ่งมีนัยสำคัญ หรือมีบริเวณพบแร่ในส่วนใดส่วนหนึ่งของพื้นที่นั้น (คณะทำงานจัดทำแผนที่ทรัพยากรแร่, 2542)
 
พื้นที่แหล่งแร่ (mineral area) หมายถึง พื้นที่ใดพื้นที่หนึ่งซึ่งมีแหล่งแร่หรือแหล่งสินแร่ชนิดเดียวหรือหลายชนิดรวมกันในพื้นที่นั้น รวมทั้งพื้นที่ที่มีคำขอประทานบัตร/หรือประทานบัตร ที่ได้ตรวจสอบความถูกต้องตามหลักวิชาการ การกำหนดขอบเขตพื้นที่แหล่งแร่ยึดถือข้อมูลวิชาการทางธรณีวิทยาแหล่งแร่เป็นปัจจัยหลัก (สำนักทรัพยากรแร่, 2552)
 
แหล่งแร่ (mineral deposit) หมายถึง บริเวณพบแร่ที่มีขนาดและเกรด หรือค่าความสมบูรณ์ของแร่เพียงพอที่จะพิจารณาได้ว่ามีศักยภาพทางเศรษฐกิจ (economic potential) ภายใต้สภาวะที่เหมาะสม คำนี้อาจหมายรวมถึงแหล่งสะสมของถ่านหินและปิโตรเลียมด้วยก็ได้ (คณะทำงานจัดทำแผนที่ทรัพยากรแร่, 2542)
 
แหล่งสินแร่ (ore deposit) หมายถึง แหล่งแร่ที่ได้มีการตรวจสอบและทราบแล้วว่ามีขนาดและความสมบูรณ์ของแร่อย่างเพียงพอ และสามารถเข้าถึงเพื่อดำเนินการผลิตได้อย่างคุ้มทุนหรือมีกำไร การตัดสินว่า "มีกำไร” นั้น อาจต้องพิจารณาภาพรวมของเศรษฐกิจของประเทศทั้งหมดด้วย (คณะทำงานจัดทำแผนที่ทรัพยากรแร่, 2542)
 

2. คำจำกัดความตามกฎหมาย (ตามพระราชบัญญัติแร่ พ.ศ. 2510 มาตรา 4)
"แร่” หมายความว่า ทรัพยากรธรณีที่เป็นอนินทรีย์วัตถุ มีส่วนประกอบทางเคมีกับลักษณะทางฟิสิกส์ที่แน่นอนหรือเปลี่ยนแปลงได้เล็กน้อย ไม่ว่าจะต้องถลุงหรือหลอมก่อนใช้หรือไม่ และหมายความรวมตลอดถึงถ่านหิน หินน้ำมัน หินอ่อน โลหะ และตะกรันที่ได้จากโลหกรรม น้ำเกลือใต้ดิน หินซึ่งกฎกระทรวงกำหนดเป็นหินประดับหรือหินอุตสาหกรรม และดินหรือทรายซึ่งกฎกระทรวงกำหนดเป็นดินอุตสาหกรรมหรือทรายอุตสาหกรรม แต่ทั้งนี้ไม่รวมถึงน้ำ เกลือสินเธาว์ ลูกรัง หิน ดิน หรือทราย
 

 
คำจำกัดความอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องด้านทรัพยากรแร่ ประกาศเพิ่มเติมตามประกาศกฏกระทรวงอุตสาหกรรม และประกาศกรมอุตสาหกรรมพื้นฐานและการเหมืองแร่
 

"สำรวจแร่” หมายความว่า การเจาะหรือขุด หรือกระทำด้วยวิธีการอย่างใดอย่างหนึ่งหลายวิธี เพื่อให้รู้ว่าในพื้นที่มีแร่อยู่หรือไม่เพียงใด
 
"ทำเหมือง” หมายความว่า การกระทำแก่พื้นที่ไม่ว่าจะเป็นที่บก หรือที่น้ำเพื่อให้ได้มาซึ่งแร่ด้วยวิธีการอย่างใดอย่างหนึ่งหรือหลายวิธีแต่ไม่ร่วมถึงการขุดเจาะน้ำเกลือใต้ดินตามหมวด 5 ทวิ และการขุดหาแร่รายย่อย หรือการร่อนแร่ตามที่กำหนดในกฏกระทรวง
 
"ทำเหมืองใต้ดิน” หมายความว่า การทำเหมืองด้วยวิธีการเจาะเป็นปล่องหรืออุโมงค์ลึกลงไปใต้ผิวดิน เพื่อให้ได้มาซึ่งแร่ใต้ผิวดิน
 
"ขุดหาแร่รายย่อย” หมายความว่า การกระทำแก่พื้นที่ไม่ว่าจะเป็นที่บกหรือที่น้ำเพื่อให้ได้มาซึ่งแร่โดยใช้แรงคนแต่ละคนตามชนิดของแร่ ภายในท้องที่และวิธีการขุดหาแร่ตามที่กำหนดในกฎกระทรวง
 
"ร่อนแร่” หมายความว่า การกระทำแก่พื้นที่ไม่ว่าจะเป็นที่บกหรือที่น้ำ เพื่อให้ได้มาซึ่งแร่ โดยใช้แรงคนแต่ละคนตามชนิดของแร่ ภายในท้องที่และวิธีการร่อนแร่ตามที่กำหนดในกระทรวง
 
"แต่งแร่” หมายความว่า การกระทำใด ๆ เพื่อทำแร่ให้สะอาด หรือเพื่อให้แร่ที่ปนกันอยู่ตั้งแต่สองชนิดขึ้นไปแยกออกจากกัน และหมายความรวมตลอดถึงบดแร่ หรือคัดขนาดแร่
 
"โลหกรรม” หมายความว่า การถลุงแร่หรือการทำแร่ให้เป็นโลหะด้วยวิธีอื่นใด และหมายความรวมตลอดถึงการทำโลหะให้บริสุทธิ์ การผสมโลหะ การผลิตโลหะสำเร็จรูปหรือกึ่งสำเร็จรูปชนิดต่าง ๆ โดยวิธีหลอม หล่อ รีด หรือวิธีอื่นใด
 
"ประทานบัตร” หมายความว่า หนังสือสำคัญที่ออกให้เพื่อทำเหมืองภายในเขตที่กำหนดในหนังสือสำคัญนั้น
 

 
คำจำกัดความเกี่ยวกับปริมาณแร่ (mineral quantity)
หมายถึง แร่หรือหินที่มีการสะสมตัวตามธรรมชาติ และมีศักยภาพที่จะพัฒนานำมาใช้ประโยชน์ได้ โดยประเมินจากผลการสำรวจทางธรณีวิทยา และการประเมินความเป็นไปได้ของการพัฒนาโครงการทำเหมือง แบ่งออกเป็น 2 ส่วนดังนี้ (คณะทำงานกำหนดแนวทางการประเมินปริมาณทรัพยากรแร่ของสำนักทรัพยากรแร่, 2559)
 

1. ปริมาณทรัพยากรแร่ (mineral resource) หมายถึง ปริมาณแร่ที่มีศักยภาพในการพัฒนานำมาใช้ประโยชน์ได้ แต่ยังไม่มีการประเมินคุณค่าทางเศรษฐกิจ หรือมีการประเมินคุณค่าทางเศรษฐกิจแล้วแต่ยังไม่คุ้มค่าในขณะที่มีการประเมิน แบ่งออกเป็น 5 ประเภท ตามลำดับของความเชื่อมั่นทางธรณีวิทยาจากต่ำไปสูง โดยมีรายละเอียดดังนี้
 
1.1 ปริมาณเสริมในแหล่ง (additional quantities in place) หมายถึง ปริมาณแร่เสริมในแหล่งที่มีอยู่ แต่ยังไม่มีเทคโนโลยีที่สามารถสกัดได้ในปัจจุบัน บางส่วนของปริมาณเหล่านี้อาจกลายเป็นปริมาณที่ผลิตได้ในอนาคตเนื่องจากการพัฒนาของเทคโนโลยีใหม่ ๆ
 
1.2 ปริมาณทรัพยากรแร่เบื้องต้น (rough inferred mineral resource) หมายถึง ปริมาณแร่ที่ประมาณการเบื้องต้นโดยอาศัยหลักฐานทางออม ปริมาณเสริมในแหล่งร่วมกับแหล่งที่มีศักยภาพ ยังไม่ดำเนินการศึกษาความเป็นไปได้ของโครงการทำเหมืองและยังไม่ทราบคุณค่าทางเศรษฐกิจ
 
1.3 ปริมาณทรัพยากรแร่อนุมาน (inferred mineral resource) หมายถึง ปริมาณแร่ที่มีการประเมินความสมบูรณ์และปริมาณอยู่ในระดับความน่าเชื่อถือต่ำ โดยการอนุมานจากหลักฐานทางธรณีวิทยา และโดยการสมมุติ แต่ไม่ได้พิสูจน์ทางด้านธรณีวิทยา และ/หรือความสมบูรณ์ของแร่อย่างต่อเนื่อง
 
1.4 ปริมาณทรัพยากรแร่บ่งชี้ (indicated mineral resource) หมายถึง ปริมาณแร่ที่มีการประเมินความสมบูรณ์และปริมาณอยู่ในระดับความน่าเชื่อถือปานกลาง โดยอยู่บนพื้นฐานข้อมูลด้านการสำรวจการเก็บตัวอย่าง และการทดสอบ ที่รวบรวมได้จากเทคนิคที่เหมาะสมจากตำแหน่งต่าง ๆ เช่น หินโผล่ คูทดลอง หลุมทดลอง และหลุมเจาะซึ่งตำแหน่งเก็บข้อมูลมีความกว้างมากเกินไป หรือระยะห่างระหว่างตำแหน่งไกลกันเกินไปที่จะมั่นใจได้ว่าธรณีวิทยา และ/หรือความสมบูรณ์ของแร่มีความต่อเนื่อง แต่ระยะห่างอยู่ในพิสัยพอที่จะอนุมานได้
 
1.5 ปริมาณทรัพยากรแร่ตรวจวัด (measured mineral resource) หมายถึง ปริมาณแร่ที่มีการประเมินความสมบูรณ์และปริมาณอยู่ในระดับที่มีความน่าเชื่อถือสูง ขึ้นอยู่กับข้อมูลที่ได้มาจากรายละเอียดและความน่าเชื่อถือของการสำรวจ การเก็บตัวอย่าง และการทดสอบ ซึ่งเป็นไปตามหลักวิชาการ เช่น หินโผล่ คูทดลอง หลุมทดลอง และหลุมเจาะซึ่งมีตำแหน่งเก็บข้อมูลอยู่ใกล้กันเพียงพอที่จะแน่ใจได้ว่ามีความต่อเนื่องของธรณีวิทยาและความสมบูรณ์ของแร่
 
2. ปริมาณสำรองแร่ (mineral reserve) หมายถึง ปริมาณแร่ที่สามารถพัฒนามาใช้ประโยชน์ได้ โดยมีการพิจารณาปัจจัยปรับเปลี่ยน ได้แก่ ความคุ้มค่าเชิงพาณิชย์ของโครงการ ความเป็นไปได้ในการทำเหมือง เศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม และกฎระเบียบต่าง ๆ ที่อาจส่งผลกระทบโดยตรงต่อการพัฒนาโครงการ ปริมาณสำรองแร่ แบ่งออกเป็น 2 ประเภท ตามลำดับของความเชื่อมั่นทางธรณีวิทยาจากต่ำไปสูง โดยมีรายละเอียดดังนี้
 
2.1 ปริมาณสำรองแร่เป็นไปได้ (probable mineral reserve) หมายถึง ปริมาณสำรองแร่ที่มีคุณค่าทางเศรษฐกิจในการทำเหมือง ซึ่งสามารถยกระดับขึ้นมาจากปริมาณทรัพยากรแร่ตรวจวัดหรือปริมาณทรัพยากรบ่งชี้ ถ้ามีข้อมูลปัจจัยปรับเปลี่ยนเพิ่มเติม
 
2.2 ปริมาณสำรองแร่ตรวจพิสูจน์ (proved mineral reserve) หมายถึง ปริมาณสำรองแร่ที่มีคุณค่าทางเศรษฐกิจในการทำเหมือง ซึ่งสามารถยกระดับขึ้นมาจากปริมาณทรัพยากรแร่ตรวจวัด ถ้ามีข้อมูลปัจจัยปรับเปลี่ยนเพิ่มเติม ปริมาณสำรองแร่ตรวจพิสูจน์มีระดับความน่าเชื่อถือสูงกว่าปริมาณสำรองแร่เป็นไปได้
 

คำจำกัดความเกี่ยวกับการสำรวจแร่
(คณะทำงานกำหนดแนวทางการประเมินปริมาณทรัพยากรแร่ของสำนักทรัพยากรแร่, 2559)
 

การศึกษาสำรวจเบื้องต้น (reconnaissance survey) หมายถึง การประมวลผลข้อมูลต่าง ๆ ได้จากการตรวจสอบในสนาม การสำรวจทำแผนที่ธรณีวิทยา การสำรวจธรณีเคมี การสำรวจธรณีฟิสิกส์ หรือวิธีการอื่น ๆ โดยมีพื้นที่การศึกษาสำรวจครอบคลุมเป็นบริเวณกว้างเพื่อให้ได้บริเวณที่คาดว่ามีแหล่งแร่ที่มีคุณค่าทางเศรษฐกิจสำหรับการสำรวจขั้นต่อไป การประเมินปริมาณทรัพยากรแร่ในขั้นนี้อาศัยการคาดคะเนจากการเปรียบเทียบกับแหล่งแร่ที่พบแล้ว ซึ่งมีลักษณะทางธรณีวิทยาที่คล้ายกัน
 
การสำรวจหาแร่ (prospecting) หมายถึง การค้นหาแหล่งแร่ในบริเวณที่คาดว่ามีแหล่งแร่เศรษฐกิจที่ได้จากขั้นการศึกษาสำรวจเบื้องต้น โดยการตรวจสอบลักษณะของหิน การทำแผนที่ธรณีวิทยา การสำรวจธรณีเคมี การสำรวจธรณีฟิสิกส์ หรือวิธีการอื่น ๆ และอาจมีการขุดหลุมสำรวจ ร่องสำรวจ หรือเจาะสำรวจด้วยก็ได้ การประเมินปริมาณทรัพยากรแร่ในขั้นนี้เป็นการคาดคะเนจากผลการสำรวจ
 
การสำรวจแหล่งแร่กึ่งรายละเอียด (semi-detailed exploration) หมายถึง การจำกัดขอบเขตของแหล่งแร่ ในบริเวณที่พบแร่แล้วในขั้นการสำรวจหาแร่ โดยการสำรวจทำแผนที่ธรณีวิทยารายละเอียดบนผิวดิน การขุดหลุมสำรวจ การขุดร่องสำรวจ การเจาะสำรวจ หรือวิธีการอื่น ๆ เพิ่มเติม และอาจมีการศึกษาด้านแร่วิทยา ผลการสำรวจขั้นนี้จะทราบลักษณะทางธรณีวิทยาที่สำคัญของแหล่งแร่ทำให้สามารถประเมินขนาด รูปร่างและความสมบูรณ์ของแหล่งแร่เบื้องต้นได้
 
การสำรวจแหล่งแร่รายละเอียด (detailed exploration) หมายถึง การจำกัดขอบเขตและรูปร่างของแหล่งแร่ที่พบแล้วจากการสำรวจในขั้นการสำรวจแหล่งแร่กึ่งรายละเอียดให้ชัดเจนยิ่งขึ้น โดยการสำรวจทำแผนที่ธรณีวิทยาขั้นรายละเอียดบนผิวดินและใต้ดิน การขุดร่องสำรวจ การขุดหลุมสำรวจ การเจาะสำรวจ
การขุดอุโมงค์สำรวจ หรือวิธีการอื่น ๆ รวมทั้งอาจมีการศึกษาทางด้านแร่วิทยา และการแต่งแร่ ผลการสำรวจขั้นนี้จะทราบขนาด รูปร่าง และความสมบูรณ์ของแหล่งแร่ที่ชัดเจนทั้ง 3 มิติ
 

พื้นที่สำรวจ (exploration area) หมายถึง ขอบเขตของการดำเนินงานสำรวจ จำแนกตามขนาดของพื้นที่สำรวจออกเป็น 3 ระดับ คือ พื้นที่ขนาดใหญ่ (>100 ตารางกิโลเมตร) พื้นที่ขนาดกลาง (10-100 ตารางกิโลเมตร) และพื้นที่ขนาดเล็ก (<10 ตารางกิโลเมตร)
 
 
งานสำรวจขั้นไพศาล (regional exploration project) หมายถึง การดำเนินงานสำรวจเบื้องต้นในพื้นที่สำรวจขนาดใหญ่ (>100 ตารางกิโลเมตร) ที่คาดว่ามีแร่สะสมตัวอยู่ โดยอาจมีข้อมูลจากแผนที่ธรณีวิทยา มาตราส่วน 1:250,000 หรือ 1:1,000,000 และข้อมูลจากการแปลความหมายผลการบินสำรวจธรณีฟิสิกส์ทางอากาศ เพื่อหาข้อมูลแหล่งแร่เบื้องต้น และกำหนดขอบพื้นที่ศักยภาพทางแร่
 

งานสำรวจขั้นกึ่งรายละเอียด (semi-detailed exploration project) หมายถึง การดำเนินงานสำรวจในพื้นที่สำรวจขนาดกลาง (10-100 ตารางกิโลเมตร) ในพื้นที่ศักยภาพทางแร่ที่ได้จากการสำรวจขั้นไพศาล หรือจากพื้นที่ที่มีข้อมูลด้านการสะสมตัวของแร่เพียงพอ โดยอาจมีข้อมูลจากแผนที่ธรณีวิทยา มาตราส่วน 1:50,000 ข้อมูลการแปลความหมายผลการบินสำรวจธรณีฟิสิกส์ทางอากาศ เพื่อกำหนดขอบเขตพื้นที่แหล่งแร่
 

งานการสำรวจขั้นรายละเอียด (detailed exploration project) การดำเนินงานสำรวจในพื้นที่สำรวจขนาดเล็ก (<10 ตารางกิโลเมตร) เป็นงานสำรวจแร่เฉพาะแหล่ง ในบริเวณที่พบแร่แล้ว หรือในเขตพื้นที่แหล่งแร่ตามการสำรวจขั้นกึ่งรายละเอียด เพื่อหาขนาด ทิศทางการวางตัวของแหล่งแร่ และประเมินปริมาณทรัพยากรแร่
 

เอกสารอ้างอิง
ราชบัณฑิตยสถาน, 2558, พจนานุกรมศัพท์ธรณีวิทยา ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2558 (พิมพ์ครั้งที่ 2), กรุงเทพฯ, หน้า 214.
คณะทำงานจัดทำแผนที่ทรัพยากรแร่, 2542, คู่มือการจัดทำแผนที่ทรัพยากรแร่ มาตราส่วน 1:250,000, กองเศรษฐธรณีวิทยา กรมทรัพยากรธรณี, หน้า 12-13.
คณะทำงานกำหนดแนวทางการประเมินปริมาณทรัพยากรแร่ของสำนักทรัพยากรแร่, 2559, การจำแนกทรัพยากรแร่ ตามระบบUNFC-2009 (United Nations Framework Classification for Fossil Energy and Mineral Reserves and Resources 2009 incorporating Specifications for its Application, ECE 2013),, สำนักทรัพยากรแร่ กรมทรัพยากรธรณี, หน้า 40-42.
สำนักทรัพยากรแร่, 2552, คู่มือการปฏิบัติงานสำรวจจัดทำข้อมูลทรัพยากรแร่รายจังหวัด, กรมทรัพยากรธรณี. หน้า 3.
 

 

 
คณะกรรมการนโยบายบริหารจัดการแร่แห่งชาติ
75/10 ถ.พระรามที่6 แขวงทุ่งพญาไท เขตราชเทวี กทม. 10400
ติชมและเสนอแนะที่ : โทร 02-621-9783, 02-621-9744