แคสซิเทอไรต์( Cassiterite )
 

ชื่อแร่
มาจากภาษากรีก Tin Stone Karsiteros หมายถึง ดีบุก Tin

คุณสมบัติทางฟิสิกส์
รูปผลึกระบบเททราโกนาล เป็นแท่งสี่เหลี่ยมสั้น ๆ มักมีปลายเป็นรูปปิรามิด ด้านหนึ่ง หรือทั้งสองข้าง มักพบบ่อย ๆ ในรูปผลึกแฝดแบบข้อศอก ภาษา เหมืองแร่เรียกว่า Visor tin โดยปกติมักเป็นมวลเมล็ด เกาะกันแน่น ถ้าพบ เกิดเป็นรูปไต เนื้อเป็นชั้นโค้งซ้อน ๆ เรียก Wood tin แร่ดีบุกเข็ง 0.6-7 จึงทนทานต่อการสึกกร่อนได้ดี ถ.พ. 6.8-7.1 หนักเป็นพิเศษ ในจำพวกแร่ โลหะด้วยกัน วาวอโลหะแบบเพชรหรือกึ่งโลหะ หรือด้านคล้ายดินก็มี สีของ แร่ส่วนมากมีสีน้ำตาลหรือดำ สีน้ำผึ้ง สีช็อกโกแลต เขียว เหลือง แดง น้ำเงิน สีจำปา สีม่วง ก็ได้พบ สีผลละเอียดสีขาว

คุณสมบัติทางเคมี
สูตรเคมี SnO2 มี Sn 78.6% O 21.4% อาจมีเหล็กปนเล็กน้อย ประมาณ 3% โดยน้ำหนักธาตุโคลัมเบียมและแทนทาลัมอาจมีปนเล็กน้อย Wood tin มักจะมีฮีมาไทต์และควอรตซ์เป็นมลทินอยู่ด้วย

ลักษณะเด่นและวิธีตรวจ
หนัก มีผิววาวคล้ายเพชร สีเข้มแต่สีผงละเอียดและแข็ง ไม่หลอมละลาย เมื่อ นำแร่ดีบุกที่เป็นผงละเอียดปนสารลดออกซิเจนเผาบนแท่งถ่าน จะให้โลหะ ดีบุกเป็นเม็ดกลมเคลือบด้วยดีบุกออกไซต์สีขาว ไม่ละลายในกรด แต่เมื่อนำ แร่ใส่ถาดสังกะสี (Zinc plate) แล้วเทกรดเกลือลงไป สักครู่จะเห็นว่ามีโลหะ สีเทาด้าน ๆ หุ้มพอกอยู่รอบเม็ดแร่ดีบุกซึ่งถ้าถูจะเป็นมันชัดขึ้น

การเกิด
โดยทั่วไปแล้วเกิดเป็นสายแร่อุณหภูมิสูงในหินพวกแกรนิตหรือแทรกขึ้นมา ในหินชั้นเหนือหินแกรนิตอีกที และเกิดเป็นก้อนหรือผลึกเล็ก ๆ ในหินเพกมาไทต์ เนื่องจากมีคุณสมบัติแข็งทนนานต่อการสึกกร่อนจึงถูกนำพาไปสะสมอยู่ใน แหล่งแร่พลัก Eluvium หรือพัดพาไปสะสมในลานแร่ สายแร่ดีบุกโดยปกติมัก มีแร่ที่เป็นฟลูออรีนหรือโบรอนอยู่ด้วย เช่น พวกทัวร์มาลีน (Tourmaline) โทแพซ ฟลูออไรต์ และอะพาไทต์ แร่อื่นที่พบเกิดร่วมกับแร่ดีบุกได้แก่ วุลแฟรไมต์ แร่ดีบุกในลักษณะเป็นก้อนกรวดในแหล่งลานแร่เรียก ดีบุกตาม ลำน้ำ (stream tin)

แคสซิเทอไรต์( Cassiterite )


แหล่ง
ในประเทศไทย พบมากในภาคใต้ทุกจังหวัด ภาคกลางมีที่ จ.กาญจนบุรี สุพรรณบุรี ราชบุรี เพชรบุรี ภาคเหนือมีตั้งแต่อุทัยธานี กำแพงเพชร ตาก เชียงใหม่ ลำปาง เชียงราย แม่ฮ่องสอน แร่ดีบุกที่มีสีหลายสีต่าง ๆ กันนั้น มีแต่ในประเทศไทย ที่อื่นมีไม่เท่า เช่น สีม่วง ฝรั่งเรียก Ruby tin มีที่ จ.ชุมพร นครศรีธรรมราช จันทบุรี และยะลา สีจำปามีที่ จ.สุราษฎ์ธานี สีแดงที่ จ.ยะลา สีเหลือง เขียว สีผึ้งมีที่ จ.ตรัง สงขลา ส่วนสีดำและน้ำตาล แก่นั้น พบในแหล่งอื่น ๆ ทั่วไปใน จ.นราธิวาส ปัตตานี พังงา ภูเก็ต ระนอง สงขลา ตะกั่วป่า

คล้ายคลึงกับแร่อื่น

  • แร่ดีบุกสีดำ ดูคล้ายอิลเมไนต์ ทัวร์มาลีน สีดำ รูไทล์ และวุบแฟรม
    แต่แร่ทั้งสี่ชนิดแม่เหล็กดูดติด
  • แร่ดีบุกสีเหลือง คล้ายโมทนาไซต์ แต่แร่ดีบุกมักเม็ดใหญ่กว่า และ
    แม่เหล็กไฟฟ้าจะดูดโมนาไซต์
  • แร่ดีบุกสีแดงใส คล้ายการ์เนต แต่ดีบุกจะเป็นเหลี่ยม ส่วนการ์เนต
    เม็ดกลม และแม่เหล็กดูดติด
  • แร่ดีบุกสีน้ำผึ้ง คล้ายแร่สังกะสี (Zinc blende) แต่แร่ดีบุกแข็งคม
    กว่าจึงทนทานกว่าแร่สังกะสี

ประโยชน์
เป็นสินแร่โลหะดีบุกที่สำคัญ โลหะดีบุกใช้เคลือบโลหะอื่น เช่น เหล็ก ทองแดง และทองเหลือง แผ่นเหล็กเคลือบชุบดีบุก (Tin plate) มีคุณ สมบัติต้านทานการกัดกร่อนของกรดอื่น ๆ และสารละลายอื่น ๆ ได้ ไม่เป็นสนิม ไม่เป็นพิษต่อร่างกาย จึงใช้ทำภาชนะบรรจุอาหารและ อื่น ๆ ใช้ทำตะกั่วบัดกรีซึ่งหลอมละลายได้ง่าย เมื่อเย็นตัวลงจะทำให้ เกิดการยึดแน่นระหว่างผิวหน้าของโลหะ จึงใช้ในโรงงานอุตสาหกรรม และกิจการต่าง ๆ มากมาย เช่น โรงงานบรรจุอาหารกระป๋อง อุตสาหกรรมไฟฟ้าอิเล็กทรอนิกส์ ใช้ในเรื่องเพลาทุกประเภท ตาม ท้องตลาดมักเรียกแบริงว่า ตุ๊กตา ดีบุกในรูปสารประกอบมีประโยชน์ หลายอย่าง เช่น พวกสแตนนิกออกไซด์ ใช้ประโยชน์ในการผลิตแก้ว เนื้อทึบ เครื่องปั้นดินเผา เครื่องถ้วยชาม และเครื่องเคลือบ ใช้เป็นผง อุดรู และผงขัดถู สแตนนัสคลอไรด์ใช้ในการพิมพ์ผ้าดอกทำหมึก ฟอกน้ำตาล และสบู่ สแตนนิกคลอไรด์ใช้ในการทำเส้นไหมให้มี น้ำหนัก สารประกอบที่เรียก organo tin compounds มีดีบุกผสม ร้อยละ 25-50 ใช้ในอุตสาหกรรมพลาสติก ยาฆ่าเห็ดรา ยาฆ่าแมลง ยารักษาเนื้อไม้ และสีทาบ้านมากยิ่งขึ้น