แคสซิเทอไรต์ หรือ ดีบุก (Cassiterite)
แคสซิเทอไรต์ หรือ ดีบุก (Cassiterite)
ผลึกอยู่ในระบบสองแกนเท่า ลักษณะเป็นแท่งสี่เหลี่ยมสั้น ๆ มักมีปลายเป็นรูปปิรามิด และพบบ่อย ๆ ในรูปผลึกแฝดแบบข้อศอก ภาษาเหมืองแร่เรียกว่า “visor fin โดยปกติมักเป็นมวลเม็ดและพบเกิดเป็นรูปไตที่มีโครงสร้างทรงกลมที่เป็นเส้นใยรัศมีดูคล้ายเนื้อไม้แห้งเรียกว่า “ดีบุกลายไม้” (wood tin) สีของแร่ส่วนมากมีสีน้ำตาลหรือดำ นอกจากนี้ มีสีน้ำผึ้ง สีช็อกโกแลต เขียว เหลือง แดง น้ำเงิน สีจำปา และม่วง สีผงสีขาว ความแข็ง 6-7 จึงทนทานต่อการสึกกร่อนได้ดี ความถ่วงจำเพาะ 6.8-7.1 หนักเป็นพิเศษในจำพวกแร่โลหะด้วยกัน โปร่งแสง ที่โปร่งใสก็มีแต่หายาก วาวแบบโลหะ คล้ายเพชรถึงกึ่งโลหะ หรือคล้ายดินก็มี รอยแตกแบบก้นหอยถึงขรุขระ แนวแตกเรียบ 2 แนวชัดเจน
สูตรเคมี SnO2 มี Sn 78.6% O 21.4% อาจมีเหล็กปนเล็กน้อยประมาณ 3% โดยน้ำหนัก ธาตุไนโอเบียมและแทนทาลัมอาจเข้าแทนที่ตะกั่วเล็กน้อย ดีบุกลายไม้มักจะมีฮีมาไทต์และควอตซ์เป็นมลทินอยู่ด้วย
หนัก มีผิววาวคล้ายเพชร สีเข้มแต่สีผงสีขาว และแข็ง ไม่หลอมละลาย เมื่อนำแร่ดีบุกที่เป็นผงละเอียดปนสารลดออกซิเจนเผาบนแท่งถ่านจะให้โลหะดีบุกเป็นเม็ดกลม เคลือบด้วยดีบุกออกไซด์สีขาว ไม่ละลายในกรด แต่เมื่อนำแร่ใส่ถาดสังกะสี (Zinc plate) แล้วเทกรดเกลือลงไป สักครู่จะเห็นว่ามีโลหะสีเทาด้าน ๆ ของดีบุกหุ้มพอกอยู่รอบเม็ดแร่ซึ่งถ้าถูจะเป็นมันชัดขึ้น – แร่ดีบุกสีดำคล้ายแร่อิลเมไนต์ ทัวร์มาลีนสีดำ รูไทล์ และวุลแฟรไมต์ แต่แร่ทั้งสี่ชนิดแม่เหล็กดูดติด แร่ดีบุกสีเหลืองคล้ายแร่โมนาไซต์ แต่แร่ดีบุกมักเม็ดใหญ่กว่า และแม่เหล็กไฟฟ้าจะดูดโมนาไซต์ แร่ดีบุกสีแดงใสคล้ายแร่การ์เนต แต่ดีบุกจะเป็นเหลี่ยม ส่วนการ์เนตเป็นเม็ดกลม แร่ดีบุกสีน้ำผึ้งคล้ายแร่สังกะสี (Zinc blende) แต่แร่ดีบุกแข็งคมกว่าจึงทนทานกว่าแร่สังกะสี
มีความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับหินอัคนีแทรกซอนชนิดกรด เช่น หินแกรนิต โดยทั่วไป เกิดอยู่ในสายแร่ควอตซ์อุณหภูมิสูงที่แทรกตัดผ่านหินแกรนิตหรือหินตะกอนที่อยู่ข้างเคียงและ อาจเกิดเป็นก้อนหรือผลึกเล็ก ๆ ฝังในหินเพกมาไทต์ หินสการ์น รวมถึงฝังประอยู่ในเนื้อหินแกรนิตที่อยู่ใกล้กับบริเวณสัมผัสกับหินข้างเคียงและเมื่อแร่ต้นกำเนิดเดิมผุพังจะถูกพัดพาไปสะสมในที่แห่งใหม่ตามบริเวณไหล่เขา เชิงเขา ตามแอ่ง ที่ราบ และในท้องทะเล สายแร่ดีบุกโดยปกติมักมีแร่ที่มีฟลูออรีนหรือโบรอนอยู่ด้วย เช่น ทัวร์มาลีน โทแพซ ฟลูออไรต์ อาร์เซโนไพไรต์ โมลิบดีไนต์ และอะพาไทต์ แร่อื่นที่พบเกิดร่วมกับแร่ดีบุก เช่น วุลแฟรไมต์ ซีไลต์ แร่ตระกูลไนโอเนียม แทนทาลัม อิลเมไนต์ โมนาไซต์ ซีโนไทม์ และ เซอร์คอน แร่ดีบุกในลักษณะเป็นก้อนกรวดในแหล่งลานแร่เรียก “ดีบุกตามลำน้ำ” (stream tin)
ประเทศไทย ส่วนใหญ่พบตามแนวเทือกหินแกรนิตทางด้านตะวันตกตามแนวชายแดน ไทย-พม่า ตั้งแต่เหนือจรดใต้ โดยพบในภาคใต้ทุกจังหวัด ภาคกลางที่จังหวัดอุทัยธานี ชัยนาท สุพรรณบุรี กาญจนบุรี ราชบุรี และเพชรบุรี ภาคเหนือพบตั้งแต่จังหวัดกำแพงเพชร ตาก ลำพูน ลำปาง เชียงราย เชียงใหม่ และแม่ฮ่องสอน ส่วนภาคตะวันออกพบที่จังหวัดชลบุรี ระยอง และ จันทบุรี แร่ดีบุกที่มีสีหลายสีต่าง ๆ กันนั้น ที่อื่นมีไม่เท่าประเทศไทย เช่น สีม่วง ฝรั่งเรียก “ruby tin พบที่จังหวัดชุมพร นครศรีธรรมราช จันทบุรี และยะลา สีจำปาพบที่จังหวัดสุราษฎร์ธานี สีแดง พบที่จังหวัดยะลา สีเหลือง เขียว และน้ำผึ้งพบที่จังหวัดตรังและสงขลา ส่วนสีดำและน้ำตาลแก่นั้นพบในแหล่งอื่น ๆ ทั่วไปในจังหวัดนราธิวาส ปัตตานี พังงา ภูเก็ต ระนอง และสงขลา แหล่งผลิตแร่ดีบุกที่สำคัญของประเทศไทยอยู่ที่จังหวัด เชียงใหม่ ยะลา ระนอง กาญจนบุรี ตาก และ เชียงราย
ต่างประเทศ แหล่งผลิตที่สำคัญ ได้แก่ ประเทศจีน อินโดนีเซีย เปรู โบลิเวีย บราซิล และ คองโก นอกจากนี้ พบที่ประเทศเวียดนาม รวันดา รัสเซีย ไนจีเรีย มาเลเซีย ออสเตรเลีย พม่า ลาว โปรตุเกส บุรุนดี และไนเจอร์ และแหล่งอื่น ๆ ทั่วโลก
เป็นสินแร่โลหะดีบุกที่สำคัญ โลหะดีบุกใช้เคลือบโลหะอื่น เช่น เหล็ก ทองแดง และ ทองเหลือง แผ่นเหล็กชุบดีบุก (tin plate) มีคุณสมบัติต้านทานการกัดกร่อนของกรดอื่น ๆ และสารละลายอื่น ๆ ได้ ไม่เป็นสนิม ไม่เป็นพิษต่อร่างกายจึงใช้ทําภาชนะบรรจุอาหารและอื่น ๆ ใช้ทำตะกั่วบัดกรีซึ่งหลอมละลายได้ง่าย เมื่อเย็นตัวลงจะทำให้เกิดการยึดแน่นระหว่างผิวหน้าของโลหะ จึงใช้ในโรงงานอุตสาหกรรมและกิจการต่าง ๆ มากมาย เช่น โรงงานบรรจุอาหารกระป๋อง อุตสาหกรรมไฟฟ้าอิเล็กทรอนิกส์ ใช้ในการทำหน้าที่เป็นตัวหล่อลื่นแบริงสําหรับงานเครื่องกล ในเรื่องเพลาทุกประเภทตามท้องตลาดมักเรียกแบริงว่า “ตุ๊กตา ดีบุกในรูปสารประกอบมีประโยชน์หลายอย่าง เช่น พวกสแตนนิกออกไซด์ ใช้ประโยชน์ในการผลิตแก้วเนื้อทึบ เครื่องปั้นดินเผา เครื่องถ้วยชาม และเครื่องเคลือบ ใช้เป็นผงอุดรู และผงขัดถู สแตนนิกคลอไรด์ใช้ในการพิมพ์ผ้าดอก ทำหมึก ฟอกน้ำตาลและสบู่ ใช้ในการทำเส้นไหมให้มีน้ำหนัก สารประกอบที่เรียกสารประกอบดีบุกอินทรีย์มีดีบุกผสม 25-50% ใช้ในอุตสาหกรรมพลาสติก ยาฆ่าเห็ดรา ยาฆ่าแมลง ยารักษาเนื้อไม้และสีทาบ้าน