ยิปซัม หรือ เกลือจืด (Gypsum)
ยิปซัม หรือ เกลือจืด (Gypsum)
ผลึกอยู่ในระบบหนึ่งแกนเอียง ผลึกมีลักษณะเป็นแท่งแบน ปลายแหลมทั้งสองข้างคล้ายสีเหลี่ยมขนมเปียกปูน (diamond-shaped) ผลึกแฝดพบได้เสมอในลักษณะคล้ายหางนกนางแอ่น อาจพบลักษณะเป็นเม็ดแบบน้ำตาลทราย หรือ มวลเนื้อละเอียด ใสไม่มีสี หรือมีสีขาว อาจมี สีเทา เหลือง แดง น้ำตาลและคล้ำขึ้นจนถึงดำ ซึ่งขึ้นกับสีของมลทินที่ปะปนอยู่ สีผงสีขาว ความแข็ง 2 ความถ่วงจำเพาะ 2.32 โปร่งใสถึงโปร่งแสง วาวแบบแก้ว แบบมุก หรือแบบไหม รอยแตกแบบก้นหอย หรือแตกแล้วมีลักษณะเป็นเสี้ยน ๆ มีแนวแตกเรียบ 3 แนวต่าง ๆ กัน แต่ที่ชัดเจนมีแนวเดียวจนทําให้แตกเป็นแผ่น ๆ
สูตรเคมี CaSO4.2H2O มี CaO 32.6% SO3 46.5% H2O 26.9% หลอมตัวขั้นที่ 3 ละลายในกรดเกลือเจือจางร้อน
อ่อน เล็บขูดเข้า มีแนวแตกเรียบที่สมบูรณ์ 3 แนว ละลายได้ในกรดเกลือเจือจางที่ร้อน ต่างกับแอนไฮไดรต์ (anhydrite; CaSO4) ตรงที่มีน้ำ
มีกำเนิดได้หลายลักษณะ เช่น สะสมตัวในแอ่งน้ำเค็มแบบหินตะกอน หรือก่อตัวใต้ชั้นโคลนในบริเวณที่ราบน้ำท่วมถึง หรือเกิดจากปฏิกิริยาเคมีของน้ำแร่ร้อน เป็นต้น แต่จะพบเกิดมากที่สุดในแหล่งแร่หินเกลือระเหย ซึ่งเกิดจากการตกตะกอนของน้ำทะเล เนื่องจากน้ำทะเลระเหยออกไป จึงสะสมตัวเป็นชั้น ๆ เหมือนเกลือหิน อาจเกิดจากการแปรสภาพของแอนไฮไดรต์โดยการดูดน้ำ พบในบริเวณที่มีภูเขาไฟ โดยเฉพาะตรงบริเวณที่มีหินปูนทำปฏิกิริยากับไอของกำมะถัน อาจพบเกิดเป็นเพื่อนแร่ในสายแร่โลหะ นอกเหนือจากยิปซัมที่เกิดโดยธรรมชาติแล้ว ปัจจุบันยังมียิปซัมพลอย ได้จากกระบวนการกำจัดก๊าซซัลเฟอร์ (flue gas desulfurization: FGD) ที่เกิดจากการใช้ถ่านหินเป็นเชื้อเพลิงในโรงงานผลิตกระแสไฟฟ้าอีกด้วย
แร่ยิปซัมของไทยส่วนใหญ่เป็นชนิดอะลาบาสเตอร์ ซึ่งเนื้อแร่บ่งบอกชัดเจนว่าไม่ได้เกิดจากการตกตะกอนในแอ่งสะสมตัวโดยตรง แต่เกิดจากการเติมน้ำให้กับช่วงบนสุดของมวลแอนไฮไดรต์จนเกิดการเปลี่ยนแปลงชนิดแร่ กล่าวคือ แร่ยิปซัมของไทยเกิดจากการสะสมตัวในแอ่งแบบลากูนริมทะเล โดยเกิดเป็นชั้นหนา จากนั้นจึงถูกทับถมลึกลงทีละน้อยและค่อย ๆ เปลี่ยนไปเป็นแอนไฮไดรต์ การเคลื่อนไหวตัวของเปลือกโลกในเวลาต่อมาทำให้ชั้นแอนไฮไดรต์ถูกยกขึ้นมาใกล้ผิวดิน หรือโผล่พ้นดิน จนเข้ามาอยู่ในอิทธิพลของน้ำที่ระดับผิวดินและเกิดการเติมน้ำให้กับส่วนบนสุดของมวลแร่ ในขณะที่แอนไฮไดรต์ที่อยู่ลึกลงไปไม่มีการเปลี่ยนแปลง และท้ายที่สุดมวลแร่ค่อย ๆ ทรุดตัวลงอีกครั้ง จนอยู่ในตำแหน่งปัจจุบัน
ประเทศไทย พบที่จังหวัดพิจิตร นครสวรรค์ กาญจนบุรี นครศรีธรรมราช สุราษฎร์ธานี และกระบี่ แหล่งผลิตยิปซัมที่สำคัญของประเทศไทยอยู่ที่ จังหวัดสุราษฎร์ธานี นครศรีธรรมราช นครสวรรค์ และพิจิตร
ต่างประเทศ แหล่งผลิตสำคัญพบที่ประเทศจีน สหรัฐอเมริกา สเปน อิหร่าน แคนาดา และ เม็กซิโก แหล่งอื่น ๆ พบในประเทศฝรั่งเศส ออสเตรเลีย อินเดีย รัสเซีย บราซิล เยอรมนี อังกฤษ อิตาลี โปแลนด์ อาร์เจนตินา แอลจีเรีย ออสเตรีย และซาอุดีอาระเบีย เป็นต้น
ประโยชน์สำคัญใช้ในการทำปูนพลาสเตอร์ ใช้เป็นวัตถุดิบในอุตสาหกรรมปูนซีเมนต์ และใช้ในการปรับสภาพความเค็มของดิน นอกจากนี้ ยังใช้ในการแกะสลักรูปต่าง ๆ และเป็นเครื่องประดับยิปซัมชนิดซาทินสปาร์และอะลาบาสเตอร์ นำมาตัดหรือแกะสลัก หรือขัดทำเป็นเครื่องประดับ แต่ไม่เป็นที่นิยมกันนัก เพราะมีเนื้ออ่อน ในการผลิตเกลือจากน้ำทะเล ยิปซัมจะตกตะกอนก่อนแร่เกลือตัวอื่น ๆ บนพื้นท้องนา เนื่องจากยิปซัมไม่มีรสเค็มชาวนาเกลือจึงเรียกว่า “เกลือจืด” เมื่อนำไปเผาเรียกแป้งเกลือจืด ใช้ทำแป้งนวลผัดหน้า