โมนาไซต์ (Monazite)
โมนาไซต์ (Monazite)
ผลึกอยู่ในระบบหนึ่งแกนเอียง ผลึกหายากและพบส่วนใหญ่เป็นผลึกเล็กมาก ๆ รูปแบนหรือยาว โดยปกติมักพบเป็นมวลเม็ด ในลักษณะเม็ดทรายจนเรียก “ทรายโมนาไซต์ สีเหลือง เหลืองอมเขียว หรือน้ำตาลแดง สีผง สีขาว ความแข็ง 5-5.5 เปราะร่วน ความถ่วงจำเพาะ 4.6-5.4 จะเพิ่มขึ้นถ้ามีทอเรียมมากขึ้น โปร่งแสง วาวแบบยางสน รอยแตกแบบก้นหอยหรือขรุขระ ถ้าเป็นผลึกจะเห็นแนวแตกเรียบได้ในบางก้อน แต่มักไม่ค่อยเห็นเพราะโครงสร้างของผลึกถูกทำลายโดยกัมมันตรังสี มีแนวแยก 1 แนวตามขวาง
เป็นแร่ที่ประกอบด้วยธาตุหายาก สูตรเคมี (Ce, La, Y, Th)PO4 ปริมาณทอเรียม (Th) มีตั้งแต่น้อยมากจนถึง 20% ThO2 ทอเรียมมักแทนที่ซีเรียมหรือแลนทานัมบ่อย ๆ โมนาไซต์ไม่หลอมละลาย หลังจากหลอมกับโซเดียมคาร์บอเนต จะละลายในกรดไนตริก เมื่อใส่สารละลายแอมโมเนียมโมลิบเดตจะให้ตะกอนสีเหลือง (เป็นการทดสอบฟอสเฟตวิธีหนึ่ง)
มีกัมมันตรังสี ตามปกติสีและความวาวมักจะเป็นที่สังเกตค่อนข้างชัด สำหรับผลึกใหญ่ต่างกับแร่เซอร์คอนตรงรูปผลึกและอ่อนกว่า ต่างจากแร่สฟีนที่รูปผลึกและความถ่วงจำเพาะสูงกว่า หากไม่แน่ใจควรทดสอบหาฟอสเฟต หรือใช้หลอดแสงอัลตราไวโอเลตคลื่นสั้นที่ถอดแผ่นกรองแสงออก โมนาไซต์จะมีสีเขียว หรือจะ ผสมกับบอแรกซ์แล้วใช้ตรวจโดยวิธีการตรวจสอบเม็ดลูกปัด (bead test) จะได้สีเหลืองเมื่อร้อน ทิ้งไว้จะไม่มีสี สามารถใช้เครื่องวัดกัมมันตรังสี (geiger counter) ตรวจได้
เกิดเป็นแร่รองในหินแกรนิต หินไนส์ หินเอไพลต์ และหินเพกมาไทต์ มักพบเป็นเม็ดทรายในกรวดทรายซึ่งเป็นผลจากการผุสลายของหินข้างต้น แร่โมนาไซต์เกิดสะสมในกรวดทรายได้ เพราะมีความถ่วงจำเพาะสูงและทนทานต่อการผุสลายทางเคมี จึงมักอยู่ร่วมกับแร่หนักและทนทานชนิดอื่น ๆ เช่น แมกนีไทต์ อิลเมไนต์ รูไทล์ การ์เนต และเซอร์คอน นักพบในบริเวณ ชายหาดและแหล่งลานแร่
ประเทศไทย พบปนอยู่ในแหล่งลานแร่ดีบุกเกือบทุกแหล่ง พบตามหาดทรายและตามท้องน้ำ ลำธารทั่วไปที่ใกล้กับภูเขาหินแกรนิตหรือหินไนส์ เช่น จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ชุมพร ระนอง พัทลุง ภูเก็ต และอำเภอตะกั่วป่า จังหวัดพังงา เป็นต้น
ต่างประเทศ แหล่งสำคัญของโลกมาจากประเทศจีน บราซิล มาเลเซีย และอินเดีย แหล่ง โมนาไซต์ในหินเพกมาไทต์ที่ประเทศแอฟริกาใต้ ในประเทศสหรัฐอเมริกา พบในหินในส์และแหล่งทรายในท้องน้ำลำธารที่มลรัฐคาโรไลนาเหนือ และแหล่งทรายชายหาดที่มลรัฐฟลอริดา นอกจากนี้ พบที่ประเทศสาธารณรัฐเช็ก อิตาลี อินโดนีเซีย คาซัคสถาน เกาหลีเหนือ เกาหลีใต้ คีร์กีซสถาน โมซัมบิก ไนจีเรีย รัสเซีย และเวียดนาม เป็นต้น
เป็นแร่สำคัญที่ให้ ThO2 โมนาไซต์ มีคุณค่าทางเศรษฐกิจ 3-9% ThO2 ซึ่งใช้ประโยชน์ในอุตสาหกรรมหลอดไฟฟ้า โดยเฉพาะไส้หลอด ทำไส้หลอดตะเกียงเจ้าพายุ ใช้ทำขั้วถ่านสำหรับ arc light นอกจากนี้ เกลือซึ่งเป็นส่วนที่เหลือจากซีเรียมและแลนทานัม ใช้ทำโลหะผสมและทำหินเหล็กไฟแช็ก พวกเมโซทอเรียมใช้แทนเรเดียมได้อีกด้วย ทอเรียม เป็นธาตุกัมมันตรังสี จึงใช้ประโยชน์ เป็นแหล่งพลังงานปรมาณรังสีธรรมชาติของทอเรียม คือ Th-232 สามารถเปลี่ยนไปโดยการยิงด้วยนิวตรอนครั้งแรกจะได้ Th-232 และต่อไปเป็น U-233 ซึ่งเป็น fissionable isotope