ทัวร์มาลีน (Tourmaline)
ทัวร์มาลีน (Tourmaline)
ผลึกอยู่ในระบบสามแกนราบ มีลักษณะเป็นแท่งยาว ๆ ขอบผลึกด้านข้างมักจะโค้งเข้าหากัน ทำให้หน้าตัดผลึกคล้ายกับสามเหลี่ยมมน มีร่องขนานตามความยาวผลึก พบผลึกทั้งขนาดใหญ่และเล็กเป็นมวลแน่น หรือเป็นแท่ง ขนานกัน หรือแผ่ออกเป็นรูปรัศมี สีมีได้หลายสี ขึ้นกับธาตุองค์ประกอบ ชนิดที่พบมากที่สุดมีสีดำ เนื่องจากมีเหล็กปนอยู่มากเรียกว่า “ชอร์ไลต์” (schorlite) หรือ “ชอร์ล” (schorl) ชนิดที่มีสีน้ำตาลจะมีธาตุแมกนีเซียมปนอยู่เรียกว่า “ดราไวต์” (dravite) ชนิดที่มีธาตุลิเทียมปนอยู่จะมีสีต่าง ๆ สีเหลือง-แดงอ่อน-ชมพู เรียกว่า “รูเบลไลต์” (rubellite) สีเขียวเรียกว่า “เวอร์ดีไลท์” (verdelite) หรือ “บราซิลเลียนเอมเมอรัลด์” (Brazilian emerald) สีน้ำเงินเรียกว่า “อินดิโคไลต์” (indicolite) หรือ “อินดิโกไลต์” (indigolite) ชนิดสีขาวและไม่มีสีเรียกว่า “อะโครไอต์” (achroite) ชนิดที่มีโซเดียมปนเรียกว่า “เอลเบไอซ์” (elbaite) และ ชนิดที่มีแคลเซียมปนเรียกว่า “ลิดดิโคไทต์” (liddicoalite) นอกจากนี้ ในผลึกเดียวกันอาจมีหลายสีสลับกันเป็นวง ๆ (concentric band) ได้ หรือปลายหนึ่งมีสีเขียวและอีกปลายหนึ่งมีสีแดง ในแท่งเดียวกันก็เป็นได้เรียกว่า “ทัวร์มาลีน แตงโม” (watermelon tourmaline) ความแข็ง 7-7.5 ความถ่วงจำเพาะ 3-3.25 วาวแบบแก้วถึงแบบยางสน รอยแตกแบบก้นหอย
สูตรเคมี (Na, Ca)(Li, Mg, Al)(Al, Fe, Mn)6(BO3)3(Si6O18)(OH)4 และมักพบฟลูออรีนอยู่ด้วยเสมอ
ดูจากรูปผลึก หน้าตัดผลึกที่เป็นสามเหลี่ยมมน และรอยแตกแบบก้นหอย แตกต่างจากแร่ฮอร์นเบลนด์ตรงที่ไม่มี แนวแตกเรียบ
พบมากในหินแกรนิต และโดยเฉพาะในหินเพกมาไทต์ นอกจากนี้ ยังพบเกิดเป็นแร่รองในหินอัคนี และหินแปรพวกหินไนส์ หินชีสต์ และในหินปูนอีกด้วย ทัวร์มาลีนที่พบในหินเพกมาไทต์ ปกติมักมีสีดำ และมักพบร่วมกับแร่ที่มาจากเพกมาไทต์ เช่น ไมโครไคลน์ แอลไบต์ ควอตซ์ และมัสโคไวต์ ทัวร์มาลีนสีอ่อนคุณภาพรัตนชาติ พบได้ยากมาก ถ้าพบจะพบในส่วนใจกลางของเพกมาไทต์ร่วมกับแร่ควอตซ์ คลีฟเวอแลนไดต์ มัสโคไวต์ และเลพิโดไลต์ บางครั้งพบแอมบลิโกไนต์ และสปอดูมัน แร่ทัวร์มาลีนมีความแข็งและความถ่วงจำเพาะสูง จึงมักจะพบสะสมตัวอยู่ ในตะกอนลานแร่ แร่พลัดไหล่เขา ตะกอนที่สะสมตัวตามทางน้ำ
ประเทศไทย ทัวร์มาลีนสีเขียวพบที่จังหวัดเชียงใหม่ สีดำพบในหินเพกมาไทต์ทั่วไป สีเขียวแก่เนื้อใสพบที่จังหวัดจันทบุรี สีชมพูพบที่ปากทรง จังหวัดชุมพร
ต่างประเทศ ทัวร์มาลีนที่เป็นรัตนชาติ พบที่เกาะเอลบา ประเทศอิตาลี บราซิล รัสเซีย มาดากัสการ์ มาลากาซี สหรัฐอเมริกา ปากีสถาน เม็กซิโก ออสเตรเลีย เคนยา แคนาดา นามิเบีย อัฟกานิสถาน เนปาล โมซัมบิก ไนจีเรีย ศรีลังกา พม่า และไซบีเรีย
ใช้เป็นรัตนชาติ หินประดับ โดยนำมาตัดให้เห็นสีแตกต่างกันในมุมต่าง ๆ ทัวร์มาลีนสีชมพูใช้เป็นพลอยประจำเดือนเกิดตุลาคม ทัวร์มาลีนมีสมบัติทางไพอิโซอิเล็กทริกซึ่งเป็นปรากฏการณ์ที่เกิดไฟฟ้าเมื่อใช้แรงกด คือการใช้ผลึกแร่บังคับให้กระแสไฟฟ้าเดินไปทางเดียว จึงใช้แร่ทัวร์มาลีนในการผลิตเครื่องวัดความดันสำหรับวัดแรงระเบิด