เทอร์คอยส์ (Turquoise)
เทอร์คอยส์ (Turquoise)
ผลึกอยู่ในระบบสามแกนเอียง ผลึกเล็ก ๆ แต่หาได้ยาก โดยปกติจะเป็นแบบจุรณผลึก (Cryptocrystalline) คือ เล็กจนมองด้วยตาเปล่าไม่เห็น ต้องศึกษาด้วยกล้องจุลทรรศน์อิเล็กตรอน จึงจะเห็นเนื้อผลึกขนาดเล็กละเอียด พบเกิดเป็น เนื้อมวลแน่น ลักษณะภายนอกเป็นมวลรูปไต หรือรูปหินย้อย ผิวแบบพวงองุ่น นอกจากนี้ อาจพบเป็นชั้นบาง ๆ พอกพูนเป็นคราบหรือเป็นเม็ดแทรกทั่วไป มีสีฟ้าสดหรือน้ำเงิน เขียวปนฟ้า และเขียว ที่มีสีน้ำเงินเนื่องจากมีทองแดงปน ส่วนสีเขียวปนฟ้า มีทองแดงและเหล็กปนโดยที่ทองแดงอาจอยู่ในรูปของทองแดงฟอสเฟต หรือทองแดงอะลูมิเนียม สีผงสีขาวปนเขียวอ่อน ความแข็ง 6 ความถ่วงจำเพาะ 2.6-2.8 ขอบแร่โปร่งแสง วาวแบบแก้ว ถ้าเนื้อเป็นมวลจะด้านคล้ายดินหรือแบบยางสน รอยแตกแบบก้นหอย แนวแตกเรียบสมบูรณ์ 1 แนว อีกแนวชัดเจน
สูตรเคมี CuAl6(PO4)4(OH)8.4H2O มี P2O5 34.90% Al2O3 37.60% CuO 9.78% H2O 17.72% ไม่หลอมละลาย ถ้าใส่กรดเกลือให้ชื้นแล้วเผาจะให้เปลวไฟสีฟ้าของคอปเปอร์คลอไรด์ ละลายได้ในกรดเกลือ เมื่อใส่สารละลายแอมโมเนียมโมลิบเดตมากเกินพอลงไปจะให้ตะกอนสีเหลือง เผาจะให้สีเปลวไฟสีเขียวชั่วขณะเดียว เผาในหลอดทดลองปิดจะมีสีเข้มและให้หยดน้ำ
สีฟ้าและวาวแบบแก้ว เป็นลักษณะเด่นสะดุดตา ต่างจากแร่คริโซคอลลาซึ่งเป็นแร่อีกชนิดหนึ่งที่คล้ายกันมากตรงที่แข็งกว่า อย่างไรก็ตาม ควรตรวจดูสมบัติทางเคมีของฟอสเฟต และทองแดง
เป็นแร่ทุติยภูมิ เทอร์คอยส์มักจะไม่ปรากฏรูปผลึกเด่นชัด แต่จะพบเกิดในรูปเป็นมวลบรรจุตามช่องว่างในหิน ทั้งนี้เกิดขึ้นเนื่องจากน้ำละลายเอาส่วนประกอบจากแร่เฟลด์สปาร์ ทองแดงและอะพาไทต์ แล้วไปรวมตัวตกผลึกตามช่องว่างในหิน หินที่มีเทอร์คอยส์แทรกบรรจุด้วยนั้น อาจแปรเปลี่ยนแตกต่างออกไปตามพื้นที่ซึ่งอาจเป็นหินทราย หินปูน หรือหินอัคนีชนิดแทรไคต์ โดยชนิดหลังมักจะพบเทอร์คอยส์ชนิดที่มีคุณภาพดีเสมอ
ประเทศไทย ยังไม่พบ
ต่างประเทศ เทอร์คอยส์ที่มีคุณภาพดีที่สุด มาจากแถบทางตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศอิหร่านใกล้ ๆ นิลชาพูร์ เรียกว่า “เทอร์คอยส์ เปอร์เชีย แหล่งอื่น ๆ พบที่ประเทศอัฟกานิสถาน อียิปต์ ออสเตรเลีย จีน ทิเบต เม็กซิโก เปรู ชิลี อิสราเอล แทนซาเนีย และสหรัฐอเมริกา
จัดเป็นรัตนชาติประเภทหินสี มีราคาไม่สูงนัก นิยมเจียระไนแบบหลังเบี้ยกลมหรือรูปไข่ บางที่เรียก “พลอยสีมูลนกการะเวก ใช้เป็นพลอยประจำเดือนเกิดธันวาคม เทอร์คอยส์เลียนแบบพบได้มากมายในตลาดการค้าพลอย