อะพาไทต์ (Apatite)
อะพาไทต์ (Apatite)
ผลึกอยู่ในระบบสามแกนราบ โดยทั่วไปเกิดเป็นผลึกแท่งยาว ที่เป็นแท่งสั้นหรือแผ่นหนาก็พบได้ ปกติมีหัวท้ายเป็นรูปปิรามิด แต่มักมีปลายตัด นอกจากนี้ อาจมีลักษณะเป็น มวลเม็ดถึงมวลเนื้อแน่น สีเขียวหรือน้ำตาลแก่อ่อนต่าง ๆ กัน ที่เป็นสีน้ำเงิน ม่วงและไม่มีสีก็มี สีผงสีขาว ความแข็ง 5 เป็นแร่หนึ่งในสเกลความแข็งของโมส์ ใช้มีดพับขูดจะเป็นรอย เนื้อเปราะ ความถ่วงจําเพาะ 3.15-3.20 โปร่งใสถึงโปร่งแสง วาวแบบแก้วถึงกึ่งยางสน รอยแตกมักขรุขระหรือก้นหอยน้อย ๆ แนวแตกเรียบไม่ชัดเจน
สูตรเคมี Ca5(F,Cl,OH)(PO4)3 ส่วนมากพบเป็นชนิดฟลูออร์อะพาไทต์ (fluorapatite: Ca5(PO4)3 F) คลอร์อะพาไทต์ (chlorapatite: Ca5(PO4)3CI) และไฮดรอกซิลอะพาไทต์ (hydroxy- apatite, Ca5(OH)(PO4)3) นอกจากนี้ ยังมีคาร์บอเนตอะพาไทต์ (carbonate-apatite; Ca5(PO4, CO3, OH)3F) คาร์บอเนตฟลูออร์อะพาไทต์หรือแฟลนโคไลต์ (carbonate-fluorapatite or francolite; Ca5(PO4, CO3)3F) หลอมตัวขั้นที่ 5-5.5 ละลายได้ในกรด จะให้ตะกอนสีเหลืองของแอมโมเนียมฟอสโฟโมลิบเดต เมื่อใส่กรดไนตริกเจือจางลงไป สารละลายแอมโมเนียมฟอสโฟโมลิบเดตนี้จะละลายในกรดเกลืออย่างช้า ๆ ผิวแร่จะเปลี่ยนเป็นสีขาวและรูพรุนจะหายไป
รูปผลึกเด่นชัด รวมทั้งสีและความแข็ง ต่างกับแร่เบริลตรงที่มีปิรามิดหัวท้ายและมีดกรีดเข้า ทดสอบดูสมบัติทางเคมีเห็นได้ชัด การตรวจฟอสเฟตนั้นทำโดยบดแร่ที่สงสัยหรือไม่บดก็ได้ ละลายด้วยกรดดินประสิว แล้วจึงใส่แอมโมเนียมโมลิบเดต ถ้ามีฟอสเฟตในแร่ จะได้ตะกอนสีเหลืองของแอมโมเนียมฟอสโฟโมลิบเดต
อะพาไทต์เกิดเป็นแร่รองกระจัดกระจายในหินทุกประเภท ทั้งหินอัคนี หินตะกอน และหินแปร รวมทั้งเกิดในหินเพกมาไทต์และสายแร่น้ำร้อนต่าง ๆ บางโอกาสได้พบแหล่งใหญ่ ๆ หรือเป็นสายแร่ร่วมกับหินชนิดเบส เกิดร่วมกับแร่อื่น ๆ เช่น ฮอร์นเบลนด์ ไมกา เนฟิลีน และแคลไซต์ สารฟอสเฟตในกระดูกและฟันจัดอยู่ในกลุ่มแร่อะพาไทต์ แหล่งหินฟอสเฟตหรือฟอสฟอไรต์ (phosphorite) ใหญ่ ๆ บางแห่งก็เกิดจากการสะสมตัวของซากสัตว์ หรือเกิดจากการตกตะกอนทางเคมีจากน้ำทะเล อะพาไทต์แบบที่มีผลึกละเอียดเป็นมวลเรียกว่า “คอลโลเฟน” (collophane) หรือ “คอลโลฟาไนต์” (collophanite) เป็นส่วนประกอบสําคัญของหินฟอสเฟตและกระดูกที่เป็นซากดึกดําบรรพ์ มีลักษณะเป็นก้อนแข็งกลม ๆ หรือมน ๆ มักไม่บริสุทธิ์และมีแคลเซียมคาร์บอเนตปะปน
ประเทศไทย พบได้ทั่ว ๆ ไปในแหล่งดีบุก โดยเฉพาะที่เกิดจากสายเพกมาไทต์
ต่างประเทศ แหล่งผลิตที่สำคัญของโลกพบที่ประเทศจีน สหรัฐอเมริกา โมร็อกโก รัสเซีย ตูนิเซีย บราซิล และจอร์แดน แหล่งอื่น ๆ พบที่ประเทศแอฟริกาใต้ อียิปต์ ออสเตรเลีย อิหร่าน แอลจีเรีย เวียดนาม คาซัคสถาน ฟินแลนด์ โตโก เซเนกัล และแคนาดา เป็นต้น
อะพาไทต์ใช้ประโยชน์ในการทําปุ๋ยอย่างกว้างขวาง ชนิดผลึกโปร่งใสสีสวยงาม ใช้เป็นรัตนชาติ แม้จะมีความแข็งไม่สูงแต่นิยมใช้กันไม่น้อย