โคลัมไบต์-แทนทาไลต์ (Columbite Tantalite)
โคลัมไบต์-แทนทาไลต์ (Columbite Tantalite)
ผลึกแร่ตระกูลนี้ไม่เป็นที่ทราบแน่ชัด โดยเหตุที่มีธาตุกัมมันตรังสีเข้าไปรบกวนโครงสร้างภายในของผลึก อย่างไรก็ตาม มีผลึกอยู่ในระบบบสามแกนต่าง ลักษณะเป็นแท่งสั้น หรือแผ่นบาง โดยปกติมีสีดำ น้ำตาลดำ และมีส่วนของน้ำตาลแดงให้เห็นตามขอบเศษชิ้นแร่บาง ๆ หากทิ้งไว้มักมีสีเหลือบต่าง ๆ สีผงสีแดงเข้มจนถึงดำ ความแข็ง 6 เปราะ ความถ่วงจำเพาะของโคลัมไบต์ 5.2-7.3 และแทนทาไลต์ 6.65- 8.2 น้ำหนักของแร่จะเพิ่มมากขึ้น เมื่อมีปริมาณแทนทาลัมมากขึ้น โปร่งแสงถึงทึบแสง วาวกึ่งโลหะ มีรอยแตกกึ่งก้นหอยไปจนกระทั่งแตกแบบขรุขระ แนวแตกเรียบชัดเจน
เป็นแร่ในตระกูลออกไซด์เชิงซ้อนที่มีเหล็ก แมงกานีส แมกนีเซียม ไนโอเบียม และ แทนทาลัม หรือจัดเป็นพวกโคลัมเบต-แทนทาเลต โคลัมไบต์มีสูตรเคมี (Fe, Mn, Mg)(Nb, Ta)2O6 และ แทนทาไลต์มีสูตรเคมี (Fe, Mn)(Nb, Ta)2O6 อาจมีธาตุดีบุกเข้าแทนที่เหล็กและแมงกานีสได้ และทังสเตนเข้าแทนที่ธาตุไนโอเบียม-แทนทาลัม ส่วนธาตุอื่น เช่น ไทเทเนียม อิตเทรียม ซีเรียม และยูเรเนียม มีปนอยู่บ้างเป็นมลทิน ส่วนประกอบของธาตไนโอเบียม-แทนทาลัมที่แปรเปลี่ยนมีผลในการเรียกชื่อแร่ ซึ่งจะเรียกโคลัมไบต์เมื่อแร่นั้นมีธาตุไนโอเบียมมากกว่าแทนทาลัม และเรียกแทนทาไลต์เมื่อแร่นั้นมีธาตุแทนทาลัมมากกว่าไนโอเบียม
ผลึกรูปแบบหนาสั้น ๆ ปกติมีสีดำและบางส่วนของสีน้ำตาลแดง ซึ่งเป็นผลจากการสะท้อนภายในให้เห็น สีผงสีอ่อนกว่าสีตัวแร่ ชนิดที่มีธาตุแมงกานีสปนมีสีผงสีแดงเข้ม เศษขี้นแร่บาง ๆ จะมีความโปร่งแสง หากมีแสงส่องผ่านจะเห็นสีแดง เหลืองอมแดง และน้ำตาลอมแดง เป็นแร่ที่มีสมบัติแม่เหล็กอ่อน ๆ หนักเพราะมีความถ่วงจำเพาะสูง ต่างจากแร่วุลแฟรไมต์ตรงที่มีความถ่วงจำเพาะต่ำกว่า และมีรอยแตกกึ่งก้นหอย และแนวแตกเรียบไม่ชัดเจนเท่า อาจดูคล้ายแร่ดีบุกสีดำหรือคล้ายแร่ทัวร์มาลีน แต่รูปผลึกผิดกันเพราะอยู่คนละระบบ ที่พบเห็นเสมอที่ผิวของแร่มักจะเห็นร่องขนาน แยกจากดีบุกโดยการกัดกรดในจานโลหะสังกะสี แร่ตระกูลนี้ไม่เกิดปฏิกิริยา มีความถ่วงจำเพาะสูง กว่าแร่ทัวร์มาลีน หลอมละลายยากขั้นที่ 5-5.5 ไม่ละลายในกรด
เกิดในหินแกรนิตและหินเพกมาไทต์ มักจะพบเกิดร่วมกับแร่ดีบุก ไมกา ทัวร์มาลีน เบริล ซามาร์สไกด์ อะพาไทต์ โทแพซ วุลแฟรไมต์ โมนาไซต์ และเลพิโดไลต์ ในประเทศไทยพบเกิดร่วมกับแร่ดีบุก มัสโตไวต์ ทัวร์มาลีน เบริลโมนาไซต์ และชิโนไทม์ ในหินเพกมาไทต์
ประเทศไทย พบเกิดร่วมกันในลานแร่ดีบุก ในจังหวัดตรัง พังงา ภูเก็ต ระนอง สงขลา นครศรีธรรมราช สุราษฎร์ธานี ชุมพร ประจวบคีรีขันธ์ กาญจนบุรี ราชบุรี อุทัยธานี สุพรรณบุรี และเชียงใหม่
ต่างประเทศ แหล่งผลิตที่สำคัญอยู่ที่ประเทศบราซิล ออสเตรเลีย จีน รวันดา คองโก เอธิโอเปีย โมซัมบิก และไนจีเรีย นอกจากนี้ ยังพบที่ประเทศซาอีร์ รัสเซีย นอร์เวย์ เยอรมนี มาลากาซี โบลิเวีย สหรัฐอเมริกา และแคนาดา เป็นต้น
เป็นสินแร่แทนทาลัมและไนโอเบียมที่สำคัญ โลหะทั้งสองมีสมบัติคล้ายคลึงกัน แต่ปัจจุบันแทนทาลัมมีค่าสูงกว่ามาก โลหะไนโอเบียมที่นำมาใช้ส่วนใหญ่จะอยู่ในรูปของเฟอร์โรไนโอเบียม ซึ่งใช้เป็นตัวเพิ่มเข้าไปในการผลิตเหล็กกล้า 4 แบบด้วยกัน คือ โลหะเจือปนคาร์บอนที่มีความแกร่งสูง (high-strength low alloy carbon) โลหะเหล็กกล้าเจีย (alloy stool) เหล็กกล้าไร้สนิม (stainless steel) และโลหะผสมชนิดพิเศษ (superalloys) ไนโอเบียมเป็นโลหะเด่นสำคัญชนิดหนึ่งในสองสามชนิด ที่นำมาใช้ในการทำผนังกันชั้นหนึ่งในเครื่องปฏิกรณ์ปรมาณู สำหรับโลหะแทนทาลัม ปริมาณเกินกว่าครึ่งหนึ่งนำไปใช้ในอุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์ ส่วนใหญ่ใช้ในการทำแผ่นหรือตัวเก็บประจุใช้ในระบบสัญญาณเตือนภัย และหลอดสุญญากาศ ส่วนที่เหลือใช้ในการผลิต โลหะผสมชนิดพิเศษที่ทนความร้อนสูง ทนการขัดสีซึ่งนำไปใช้ในยานอวกาศ เครื่องยนต์ไอพ่น ท่อนำแก๊ส ใช้ในการผลิตอวัยวะเทียมในทางศัลยกรรม ทำเครื่องมือทางเคมีและอุปกรณ์ที่บรรจุโลหะเหลว ทำคอนเดนเซอร์หรือตัวภาชนะที่ใช้ในการผลิตกรดเกลือ และสารเคมีอื่น ๆ ที่มีความบริสุทธิ์สูงหลายชนิด เป็นต้น จะเห็นได้ว่า ไนโอเบียม มีความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับอุตสาหกรรมเหล็กกล้า ส่วนแทนทาลัมจะมีความสำคัญและสัมพันธ์กับอุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์มากที่สุด