เฟอร์กูซอไนต์ – ฟอร์มาไนต์ (Fergusonite – Formanite)
เฟอร์กูซอไนต์ – ฟอร์มาไนต์ (Fergusonite – Formanite)
ผลึกอยู่ในระบบบสองแกนเท่า อาจพบเกิดเป็นมวลเม็ดหรือแบบมวลเนื้อแน่น ปกติผลึกมีลักษณะเป็นแท่งสั้น ๆ พบได้จนกระทั่งแบบคล้ายปิรามิด สีที่พบเห็นภายนอก ได้แก่ สีเทา เหลือง น้ำตาล หรือน้ำตาลเข้ม เนื่องจากแร่ถูกเปลี่ยนสภาพ แต่ถ้ามองดูเนื้อในตามรอยแตก จะมีสีน้ำตาลดำหรือดำ สีผงสีน้ำตาล น้ำตาลอมเหลือง และเทาอมเขียว ความแข็ง 5.5-6.0 เปราะ ความถ่วงจำเพาะ 5.8 หากมีธาตุแทนทาลัมปนมากขึ้น น้ำหนักก็จะมากขึ้นตามไปด้วย โปร่งใสในส่วนเนื้อแร่บาง ๆ มักจะเห็นได้ตามขอบรอยแตก แลดูภายนอกจะมีเนื้อด้าน แต่ถ้าดูตามรอยแตกจะเป็นประกายวาวแบบแก้วและวาวกึ่งโลหะ
เป็นพวกออกไซด์เชิงซ้อนของธาตุ อิตเทรียม เออร์เบียม ไนโอเบียม และแทนทาลัม เฟอร์กูซอในต์มีสูตรเคมี (Y, Er, Ce, Fe)NbO4 ส่วนฟอร์มาในต์มีสูตรเคมี (U, Zr, Th, Ca)(Ta, Nb, Ti)O4 แร่ทั้งสองชนิดนี้มักจะมีธาตุไทเทเนียมเข้าแทนที่ธาตุไนโอเบียมและแทนทาลัมได้สูงถึงประมาณ 6% และมียูเรเนียม UO2 ถึง 8% และ UO3 ถึง 33%
มักจะพบเป็นก้อนที่มีผิวขรุขระ สีภายนอกออกน้ำตาล น้ำตาลอมเหลือง หรือน้ำตาลอมเขียว รอยแตกแบบก้นหอย เนื้อตามขอบโปร่งแสงสีน้ำตาลเข้ม โดยปกติจะต้องวิเคราะห์เคมีจึงจะรู้ชนิดแร่ เพราะมีส่วนประกอบของธาตุมากมายหลายชนิด การทดสอบด้วยวิธีธรรมดาทั่วไปไม่สามารถบอกได้แน่ชัด เป็นเพียงการเดาและคาดคะเนเท่านั้น
พบเกิดในหินแกรนิตและหินเพกมาไทต์ และเกิดร่วมกับแร่ชนิดอื่น ๆ ด้วย เช่น เซอร์คอน ไบโอไทต์ แมกนีไทต์ โมนาไซต์ กาโดลิไนต์ ทาลีในต์ ออร์ไทต์ และยูซีไนต์ เป็นต้น ในประเทศไทยมักจะพบเกิดร่วมกับแร่ดีบุกในลานแร่ มีรายงานพบในกองขี้แร่ของเหมืองหลายแห่งในจังหวัดพังงา และภูเก็ต
ประเทศไทย พบในบริเวณหมู่เหมืองแร่ดีบุก เช่น บ้านทุ่งมะพร้าว อเภอท้ายเหมือง จังหวัดพังงา และอำเภอกระทู้ จังหวัดภูเก็ต
ต่างประเทศ พบที่ประเทศนอร์เวย์ จีน รัสเซีย สหรัฐอเมริกา มาดากัสการ์ สวีเดน ออสเตรเลีย และมาเลเซีย
ถลุงเอาธาตุไนโอเบียมและแทนทาลัมมาใช้ประโยชน์ นอกจากนั้น แยกเอาธาตุไนโอเบียมออกมาเป็นผลพลอยได้ที่สำคัญอีกด้วย