อิลเมไนต์ (Ilmenite)
อิลเมไนต์ (Ilmenite)
ผลึกอยู่ในระบบสามแกนราบ โดยปกติผลึกจะเป็นแผ่นหนา แบบแผ่นบาง ๆ ซ้อน ๆ กันก็มี ปกติจะเป็นมวลเนื้อแน่น หรือเป็นมวลเม็ดคล้ายเม็ดทราย สีดำแบบเหล็ก สีผงสีดำหรือแดงน้ำตาล ความแข็ง 5.5-6 ความถ่วงจำเพาะ 4.7 ทึบแสง วาวแบบโลหะ ถ้าหมองจะวาวกึ่งโลหะหรือด้านคล้ายดิน รอยแตกแบบก้นหอยหรือขรุขระ ไม่มีแนวแตกเรียบ อาจมีสมบัติแม่เหล็กได้โดยไม่ต้องเผาให้ร้อน
สูตรเคมี FeTiO3 มี Fe 36.8% Ti 31.6% และ O 31.6% อัตราส่วน ระหว่างไทเทเนียมกับเหล็กแปรเปลี่ยนได้มาก ถ้ามีเหล็กออกไซด์ มากไปอาจจะเป็นเพราะมีฮีมาไทต์เป็นมลทิน แมกนีเซียมและ แมงกานีสอาจพบในอิลเมไนต์ เนื่องจากสามารถแทนที่เหล็กในแร่นี้ได้
มักเป็นผลึกแบน ๆ มากและบางครั้งอาจเห็นหกเหลี่ยมได้ อิลเมไนต์ต่างจากฮีมาไทต์ตรงสีผงละเอียด และต่างจากแมกนีไทต์ตรงที่มีคุณสมบัติแม่เหล็กอ่อนกว่า แต่ในกรณีที่แมกนีไทต์เกิดซ้อนอยู่ด้วยกัน ก็จำเป็นต้องตรวจดูคุณสมบัติทางเคมี โดยละลายผงป่นในกรดเกลือแล้วใส่ดีบุกจะได้ตะกอนสีม่วงอินเมไทต์ไม่หลอมตัว ถ้าเผาจะมีคุณสมบัติเป็นแม่เหล็ก
เป็นแร่รองที่พบทั่วไปในหินอัคนี คือ เกิดจากกระบวนการเกิดผลึกแยกตัวจากมวลหินหนืดจำพวกเบส จะเป็นมวลขนาดใหญ่อยู่ร่วมกับแมกนีไทต์ในหินแกบโบร หินไดออไรต์ และหินอะนอร์โทไซต์ นอกจากนี้ พบได้ในหินเพกมาไทต์ และแหล่งแร่แบบสายแร่ที่เป็นองค์ประกอบของทรายสีดำ (black sand) โดยอยู่ร่วมกับแมกนีไทต์ รูไทล์ เซอร์คอน และโมนาไซต์ ซึ่งพบเสมอในแหล่งแร่ดีบุก
ประเทศไทย ขนาดเล็กเท่าเม็ดทราย พบในแหล่งดีบุกทั่ว ๆ ไป เช่น ที่จังหวัดกาญจนบุรี ประจวบคีรีขันธ์ พังงา ภูเก็ต และระนอง เป็นต้น สีคล้ายดีบุกจนทำให้เข้าใจผิดกันมาก พวกทำเหมืองแร่ดีบุกมักเรียกว่า “ขี้แร่” (อามัง) ส่วนชนิดที่เป็นแผ่นบาง ๆ ซ้อน ๆ กันพบในแหล่งพลอยที่จันทบุรีและตราด แหล่งผลิตที่สำคัญของประเทศ ไทยอยู่ที่จังหวัดยะลา
ต่างประเทศ พบมากที่ Kragero และ แหล่งอื่น ๆ ในประเทศนอร์เวย์ ฟินแลนด์ ที่มีลักษณะเป็นผลึกพบที่ Miask ในภูเขาอิลเมน ประเทศรัสเซีย สินแร่จากแหล่งทรายชายหาด แหล่งใหญ่ ๆ มาจากประเทศออสเตรเลีย แอฟริกาใต้ อินเดีย บราซิล และสหรัฐอเมริกา แหล่งผลิตที่สำคัญอยู่ที่ประเทศแคนาดา ออสเตรเลีย แอฟริกาใต้ จีน นอร์เวย์ อินเดีย และเวียดนาม แหล่งอื่น ๆ พบที่ประเทศยูเครน เกาหลีใต้ อียิปต์ ศรีลังกา มาเลเซีย เซียร์ราลีโอน และคาซัคสถาน เป็นต้น
เป็นสินแร่ที่สำคัญของไทเทเนียม ใช้ประโยชน์หลักในอุตสาหกรรมผลิตสารประกอบไทเทเนียมออกไซด์สำหรับใช้เป็นสารสีแทนสารสีเดิมซึ่งเป็นสารประกอบพวกตะกั่วเนื่องจากไม่เป็นพิษ ใช้เป็นโลหะและโลหะผสมในการผลิตโครงและเครื่องยนต์ของเครื่องบินและยานอวกาศเนื่องจากมีคุณสมบัติเด่นด้านต้านแรงสูง มีน้ำหนักเบา และต้านการกัดกร่อนได้ดีเยี่ยม ใช้ทำถังบุภาชนะ วัสดุกวน อุปกรณ์ลำเลียง ท่อ เป็นต้น ในอุตสาหกรรมที่เกี่ยวข้องกับสารเคมีที่มีการกัดกร่อนสูง ใช้เคลือบผิวโลหะ เช่น มือจับ ลูกสูบเครื่องยนต์ เป็นต้น อิลเมไนต์ไม่สามารถจะใช้เหมือนสินแร่เหล็กได้เพราะถลุงยาก แต่ของผสมอิลเมไนต์ แมกนีไทต์ และอิลเมไนต์-ฮีมาไทต์สามารถนำมาแยกก็จะได้ทั้งไทเทเนียม และเหล็ก