ไพโรคลอร์ - ไมโครไลต์ (Pyrochlore - Microlite)

ชื่อแร่

รากศัพท์ภาษาเดิมไม่ทราบแน่ชัด คำว่า ไพโรคลอร์ มาจาก “fire” หมายถึง ไฟ และ “green” หมายถึง สีเขียว ซึ่งหมายถึงแร่ชนิดนี้อาจเปลี่ยนให้สีเขียวเมื่อเผาไฟ ส่วนคำว่าไมโครไลต์ มาจากคำว่า “small” คือ เล็กน้อย ซึ่งหมายถึง ผลึกแร่ที่พบแต่เดิมมีขนาดเล็ก

คุณสมบัติทางฟิสิกส์

ผลึกอยู่ในระบบบสามแกนเท่า ปกติมีขนาดเม็ดเล็กมาก โดยปกติถ้าแสดงรูปผลึก จะเป็นแบบรูปทรงแปดด้าน หรือรูปปิรามิดสี่หน้า ประกบกันสองด้าน พบฝังประในหินขนาดโตเท่าเม็ดถั่วพอมีพบอยู่บ้าง เช่น ที่ Lueshe ประเทศคองโก ไพโรคลอร์มีสีออกน้ำตาลไปจนกระทั่งดำหรือไม่มีสี ส่วนไมโครไลต์มีสีเหลืองอ่อน ไปจนกระทั่งน้ำตาล สีผงน้ำตาลอ่อน น้ำตาลอมเหลือง ความแข็ง 5 ความถ่วงจำเพาะ 4.2-6.5 น้ำหนักจะเพิ่มมากขึ้นเมื่อมีปริมาณแทนทาลัมเพิ่มขึ้น เปราะ วาวแบบแก้ว หรือแบบเป็นเสี้ยน บนพื้นหน้ารอยแตก รอยแตกแบบขรุขระ หรือแบบก้นหอย สมบัติของความเป็นแม่เหล็กต่ำมาก

คุณสมบัติทางเคมี

เป็นแร่อยู่ในกลุ่มออกไซด์เชิงซ้อน มีส่วนประกอบหลักทางเคมีเป็นแคลเซียม โซเดียม ไนโอเบียม และแทนทาลัม โดยมีไฮดรอกซิลและฟลูออรีนรวมอยู่ด้วย ไพโรคลอร์มีสูตรเคมี (Ca, Na)₂(Nb, Ta)₂O₆(O, OH, F) ไมโครไลต์มีสูตรเคมี Ca₂Ta₂O₆(O, OH, F) แร่ไพโรคลอร์จะมีธาตุไนโอเบียมเป็นหลัก และมีมากกว่าธาตุแทนทาลัม คือ มี Nb₂O₅ ประมาณ 73.05% ในทางกลับกัน แร่ไมโครไลต์จะมีธาตุแทนทาลัมมากกว่าไนโอเบียม โดยมี Ta₂O₅ ประมาณ 82.1% ส่วนธาตุไทเทเนียมและเหล็กมักจะพบแทนที่ธาตุไนโอเบียม-แทนทาลัม ในเนื้อแร่เสมอ ๆ อาจมีไทเทเนียมออกไซด์ (TiO₂) ได้ถึงประมาณ 11.37% และเหล็กออกไซด์ประมาณ 9.7% บางตัวอย่างอาจมียูเรเนียมปะปน เช่น UO₂ 11.40% และ UO₃ 10.68% ปกติไม่พบบ่อยนัก

ลักษณะเด่นและวิธีตรวจ

ดูรูปผลึก เผาไฟอาจเปลี่ยนสีหรือให้สีเขียวอมเหลือง ถ้าเป็นผงละเอียดอาจจะไม่ละลายหรือละลายได้ยากในกรดเกลือ และค่อยละลายตัวช้า ๆ ในกรดกำมะถัน ไพโรคลอร์-ไมโครไลต์ เป็นแร่ที่ตรวจได้ยากโดยวิธีธรรมดาทั่วไป เพราะมีขนาดเม็ดเล็กมาก (5-40 ไมครอน) หรือขนาดประมาณ 2-4 มิลลิเมตร มักใช้การตรวจวิเคราะห์ด้วยเทคนิคที่ทันสมัย เช่น เอ็กซเรย์

การเกิด

แร่ไพโรคลอร์มักจะพบเกิดในหินคาร์บอเนไทต์ (carbonatite) และหินเพกมาไทต์ เป็นส่วนใหญ่ ที่น่าสังเกตว่าผลผลิตไนโอเบียมของโลกประมาณ 95% มาจากแร่ไพโรคลอร์ ส่วน แร่ไมโครไลต์พบเกิดในหินแกรนิตชนิดที่มีแอลไบต์ และในหินเพกมาไทต์โดยมีแร่โคลัมไบต์-แทนทาไลต์ เกิดร่วมด้วย

แหล่ง

ประเทศไทย ปกติหายาก อย่างไรก็ตาม ปรากฏพบร่วมกับแร่ดีบุกในรางกู้แร่บริเวณอำเภอตะกั่วป่า จังหวัดพังงา อำเภอกระทู้ จังหวัดภูเก็ต และชุมพร

ต่างประเทศ แหล่งสำคัญคือ ประเทศบราซิล และแคนาดา เฉพาะบราซิลมีผลผลิตไนโอเบียมถึง 85% ของผลผลิตทั่วโลก ส่วนในประเทศอื่น ๆ ที่พบ เช่น ประเทศไนจีเรีย นอร์เวย์ รัสเซีย ซาอีร์ โมซัมบิก เยอรมนี ยูกันดา แทนซาเนีย อังกฤษ สหรัฐอเมริกา และคองโก