ไพโรลูไซต์ (Pyrolusite)
ไพโรลูไซต์ (Pyrolusite)
ผลึกอยู่ในระบบสองแกนเท่า ผลึกสมบูรณ์หาได้ยากมาก โดยทั่วไปพบเป็นเส้นใยรูปรัศมี หรือเกิดเป็นแท่งยาว ๆ หรือเป็นมวลเม็ดเกาะรวมเป็นกลุ่มเป็นก้อนหรือพอกพูนจนเป็นรูปไตหรือรูปกิ่งไม้ สีและสีผงสีดำ อีกแบบหนึ่งเป็นชนิดยุ่ยดูผุเหมือนดินดำ จึงดูไม่แข็ง ความแข็ง 1-2 จึงมักเป็นผงติดนิ้วมือ แต่ชนิดที่เป็นผลึกใหญ่เรียกว่า “โพลิเอไนต์” (politanite) มีความแข็ง 6-6.5 ความถ่วงจำเพาะ 4.75 ทึบแสง วาวแบบโลหะ รอยแตกแบบเสี้ยน แบบก้นหอยหรือขรุขระ แนวแตกเรียบ 2 แนวชัดเจนแบบปริซึม
สูตรเคมี MnO2 มี Mn 63.2% O 36.8% มักมีน้ำปนอยู่ด้วยเล็กน้อย
มีสีและสีผงสีดำอ่อน เล็บขูดเข้า ติดมือ
เป็นแร่ทุติยภูมิ แมงกานีสในหินต่าง ๆ จะมีปริมาณเพียงเล็กน้อยเมื่อละลายออกจากหิน จะตกสะสมใหม่ในรูปแร่ชนิดอื่น ซึ่งส่วนมากเป็นไพโรลูไซต์ เช่น เป็นคราบบาง ๆ รูปกิ่งไม้ เคลือบ ตามรอยแตกและผิวก้อนกรวด แหล่งแร่ไพโรลูไซต์ ชนิดที่เป็นก้อนทรงมน (nodule) มักพบตามพรุ ท้องทะเลสาบ และก้นทะเล นอกจากนี้ ยังพบชั้นสินแร่แมงกานีสปนอยู่กับชั้นดินที่ผสลายจากหินปูนที่มีแมงกานีส พบเกิดเป็นชนิดสายแร่ร่วมกับควอตซ์และแร่โลหะอื่น เช่น ฮีมาไทต์ แมงกาไนต์ เกอไทต์ และไซโลมิเลน
ประเทศไทย พบที่จังหวัดลำพูน เชียงใหม่ เชียงราย ลำปาง แม่ฮ่องสอน แพร่ สุโขทัย เลย ปราจีนบุรี ชลบุรี ระยอง กาญจนบุรี นราธิวาส ยะลา และสงขลา
ต่างประเทศ แหล่งผลิตที่สำคัญ คือ ประเทศรัสเซีย อินเดีย กานา แอฟริกาใต้ ฝรั่งเศส บราซิล จีน และคิวบา
เป็นสินแร่แมงกานีสที่สำคัญที่สุด ใช้มากที่สุดในการทำเฟอโรแมงกานีส โดยผสมเหล็กเป็นเหล็กกล้า ใช้ทำเครื่องมือเครื่องจักร โครงเหล็กสร้างสะพาน ล้อรถและรางรถไฟ ใช้ทำโลหะผสมอื่น ๆ เช่น ผสมทองแดง สังกะสี อะลูมิเนียม ดีบุก และตะกั่ว ใช้เป็นตัวออกซิไดส์ในการผลิต คลอรีน โบรมีน และออกซิเจน เป็นตัวทำให้สีแห้ง เป็นตัวฟอกสีในอุตสาหกรรมแก้ว ใช้ทำแบตเตอรี่แห้ง เป็นตัวทำให้เกิดสีในอิฐเครื่องปั้นดินเผาและแก้ว นอกจากนี้ยังใช้ในการทำปุ๋ยอีกด้วย