เซอร์เพนทีน (Serpentine)
เซอร์เพนทีน (Serpentine)
เซอร์เพนทีนเป็นชื่อกลุ่ม แร่พหุสัณฐาน นั่นคือ มีองค์ประกอบเหมือนกัน แต่โครงสร้างผลึกต่างกัน ได้แก่ แอนทิโกไรต์ (antigorite) ผลึกอยู่ในระบบหนึ่งแกนเอียง ไลซาร์ไดต์ (lizardite) ผลึกอยู่ในระบบสามแกนราบ ไคลโนคริโซไทล์ (clinochrysotile) ผลึกอยู่ในระบบหนึ่งแกนเอียง ออร์โทคริโซไทล์ (ortho- chrysotile) ผลึกอยู่ในระบบสามแกนต่าง และ ดาแรคริโซไทล์ (darachrysotile) ผลึกอยู่ในระบบสามแกนต่าง แร่เซอร์เพนทีนมีเนื้อเหนียว ชนิดที่เป็นเส้นใยจะมีลักษณะเป็นแผ่นเส้นใยบาง ๆ ขนานกันซึ่งแยกออกได้ตามแนวเส้นและเรียกชื่อว่า “แอสเบสทอส (asbestos) สีมีตั้งแต่เขียวอ่อน จนถึงเขียวแก่ ความแข็ง 3-5 ความแข็งปกติ ประมาณ 4 ชนิดที่เป็นเส้นใยมีความถ่วงจำเพาะ 2.2 และชนิดเนื้อละเอียดมีค่าความถ่วงจำเพาะ 2.65 โปร่งแสง ชนิดเนื้อละเอียดมีความวาวแบบน้ำมันฉาบหรือขี้ผึ้ง จับดูคล้ายสบู่หรือเทียนไข ส่วนแบบเส้นใยมีความวาวแบบใยไหม
สูตรเคมี Mg3Si2O5(OH)4 มี MgO 43.0% SiO2 44.1% H2O 12.9% อาจมีเหล็กและนิกเกิลแทนที่แมกนีเซียมและอะลูมิเนียม
ดูจากสีและความวาวแบบขี้ผึ้ง หรือดูจากลักษณะที่เป็นเส้นใย ต่างจากแอมฟิโบลชนิดที่เป็นเส้นใยตรงที่มีโมเลกุลของน้ำ อยู่ด้วยเป็นจำนวนมาก ไม่หลอมตัว ผุละลายในกรดเกลือแต่ไม่มีวุ้น
เป็นแร่ทุติยภูมิซึ่งเกิดจากการแปรสภาพของแร่แมกนีเซียมซิลิเกต โดยเฉพาะพวกโอลิวิน ไพรอกซีน และแอมฟิโบล มักจะเกิดร่วมกับ แมกนีไซต์ โครไมต์ และแมกนีไทต์ พบทั้งใน หินแปรและหินอัคนีที่เปลี่ยนสภาพ ปกติถ้ากล่าวถึงเซอร์เพนทีนในชื่อของหินจะหมายถึง หินที่ประกอบด้วยแร่ชนิดที่มีลักษณะเป็นแผ่นละเอียด คือ แอนทิโกไรต์และไลชาร์ไดต์ ส่วนชนิดที่มีลักษณะเป็นแอสเบสทอส (แร่ใยหิน) จะประกอบด้วยคริโซไทล์เป็นหลัก
ประเทศไทย พบที่จังหวัดเชียงใหม่ ลำพูน อุตรดิตถ์ ปราจีนบุรี จันทบุรี และนราธิวาส สําหรับ แร่ใยหินหรือปุยศิลา (asbestos) ที่จังหวัดอุตรดิตถ์นั้น เป็นชนิดคริโซไทล์ เส้นใยสั้น ๆ และยุ่ย ไม่ เหนียว ใช้ประโยชน์ได้เพียงทํากระเบื้อง กระดาษทนไฟ และใช้พอกหุ้มท่อไอน้ำกันความร้อน
ต่างประเทศ พบที่ประเทศแคนาดา (ควิเบก) เคยเป็นประเทศผู้ผลิตคริโซไทล์แอสเบสทอส ที่ใหญ่ที่สุดของโลก แต่ปัจจุบันเป็นประเทศรัสเซีย ซึ่งมาจากแหล่งในแถบเทือกเขาอูราล แหล่งผลิตอื่น ๆ ได้แก่ จีน คาซัคสถาน บราซิล แคนาดา ซิมบับเว โคลัมเบีย อิหร่าน อาร์เจนตินา อินเดีย และเซอร์เบีย นอกจากนี้ พบที่อิตาลี ฝรั่งเศส นอร์เวย์ สหรัฐอเมริกา อัฟกานิสถาน เป็นต้น
คริโซไทล์เป็นตัวสำคัญที่ให้แอสเบสทอส ซึ่งใช้ทำวัสดุทนไฟ สมบัติของแร่ที่จะนำมาใช้ทำวัสดุทนไฟจะต้องเป็นเส้นใย งอโค้งได้ ส่วนชนิดเนื้อเนียนซึ่งโปร่งแสงและมีสีเขียวทั้งอ่อนและแก่ ใช้ทําหินประดับ แกะสลักเป็นรูปต่าง ๆ ส่วนชนิดโปร่งใสมีสีเหลือง-เขียว เรียกว่า “โบเวไนต์” (bowenite) ใช้แทนหยก