สฟาเลอไรต์ (Sphalerite)
สฟาเลอไรต์ (Sphalerite)
ผลึกอยู่ในระบบสามแกนเท่า รูปผลึกมักซับซ้อนและผิดรูป หรือพบเป็นมวลรวมเม็ดกลม เป็นก้อน เป็นแผ่น เป็นเส้นหรือเสี้ยน โดยทั่วไปมีสีเหลืองหรือน้ำผึ้ง น้ำตาลปนแดงหรือดำ สีจะเข้มขึ้นตามปริมาณเหล็ก สีผงสีเหลืองอ่อน ชนิดสีเข้มเรียก “แบล็กแจ็ค” (black jack) ซึ่งจะมีสีผงสีน้ำตาลปนแดง ความแข็ง 3.54 เนื้อร่วนหรือเปราะ ความถ่วงจำเพาะ 3.9-4.1 โปร่งใสถึงโปร่งแสง วาวคล้ายเพชรหรือแบบยางสน รอยแตกแบบก้นหอยแต่หายาก แนวแตกเรียบ 1 แนวสมบูรณ์
สูตรเคมี Zns มี Zn 67.0% S 33.0% แต่มักจะมีเหล็กปนอยู่ด้วยอาจสูงถึง 20% มักมีแมงกานีสและแคดเมียมปนเสมอ ละลายในกรดเกลือ เผาได้กลิ่นกำมะถัน ผงที่เหลือเมื่อร้อนมีสีเหลือง ถ้าเย็นสีขาว แร่ที่บริสุทธิ์จะไม่หลอมตัวหรือหลอมตัวยากมาก
สีแร่วาวคล้ายเพชร หรือแบบยางสนและแนวแตกเรียบสมบูรณ์ อาจดูคล้ายแร่ซิเดอไรต์และการ์เนต ควรตรวจดูสีผงสีเหลืองอ่อนหรือสีขี้ม้า ชนิดสีเข้ม (แบล็กแจ็ค) มีสีผงสีน้ำตาลแดง เนื้อจะโปร่งแสงและไม่ดำอย่างแร่กาลีนา ทดลองละลายในกรดเกลือให้กลิ่นไข่เน่า (H2S) ถ้าต้มจนละลายหมดและเมื่อต้มต่อไปจนไม่มีกลิ่นไข่เน่าแล้ว ใส่แอมโมเนียลงไปมาก ๆ จะได้ตะกอนเป็นวุ้นสีขาว
เป็นแร่สังกะสีที่พบมากที่สุด เกิดแบบเดียวกับแร่กาลีนาซึ่งมักจะพบร่วมกันเสมอ คือเป็นสายแร่ร่วมกับแร่กาลีนา คาลโคไพไรต์ หรือเกิดในบริเวณแปรสภาพสัมผัส โดยไปแทนที่ใน รอยแยก รอยแตก หรือเกิดแทนที่ในหินปูน สฟาเลอไรต์อาจจะผุสลายแปรเปลี่ยนไปเป็นแร่สังกะสีชนิดแร่สมิทซอไนต์ ไฮโดรซิงไคต์ หรือคาลาไมน์ที่อุณหภูมิ 1,020°C แร่สฟาเลอไรต์จะ แปรเปลี่ยนเป็นแร่เวิร์ตไซต์
ประเทศไทย พบที่จังหวัดตาก เชียงใหม่ แพร่ ลำพูน กาญจนบุรี อุทัยธานี เพชรบูรณ์ เลย และอุดรธานี
ต่างประเทศ แหล่งผลิตที่สำคัญมาจากประเทศจีน ออสเตรเลีย เปรู สหรัฐอเมริกา แคนาดา อินเดีย และเม็กซิโก นอกจากนี้ พบที่ประเทศไอซ์แลนด์ สวีเดน โบลิเวีย นามิเบีย โปแลนด์ รัสเซีย เกาหลีเหนือ เยอรมนี สวิตเซอร์แลนด์ สาธารณรัฐเช็ก โรมาเนีย สเปน และอังกฤษ เป็นต้น
เป็นสินแร่สังกะสีที่สำคัญที่สุด นำมาถลุงเอาโลหะสังกะสี หากมีปริมาณมากย่างแร่เอาไอกำมะถันเพื่อทำกรดกำมะถันได้ โลหะสังกะสีใช้เคลือบแผ่นเหล็กสังกะสีมุงหลังคา ลวด ท่อโซ่ เปลือกในของถ่านไฟฉาย ใช้เป็นอิเล็กโทรด ทําโลหะผสม เช่น ผสมทองแดงเป็นทองเหลือง ผสมโลหะอื่นหล่อรูปต่าง ๆ สังกะสีออกไซด์ใช้ในการทำสี สังกะสีคลอไรด์ ใช้รักษาเนื้อไม้ สังกะสีซัลเฟต ใช้ทำสีย้อมและใช้ในการทำยา ของเด็กเล่น และส่วนประกอบของเครื่องใช้หล่อด้วยโลหะผสมสังกะสีเป็นส่วนมาก