สปิเนล (Spinel)
สปิเนล (Spinel)
ผลึกอยู่ในระบบหนึ่งแกนเอียง เป็นแท่งสั้น ๆ ปกติจะเกิดแบบมวลหรือเป็นมวลเม็ดหยาบถึงละเอียด และมักจะมีผลึกอยู่ในระบบสามแกนเท่า โดยปกติรูปผลึกเป็นแบบรูปผลึกทรงแปดด้าน ลักษณะคล้ายลูกตะกร้อเนื่องจากผลึกซ้อนกัน ก็พบได้บ้าง มีสีต่าง ๆ เช่น ขาว แดง ชมพู ส้ม ม่วง เหลือง น้ำเงินอมฟ้า เขียวแก่ น้ำตาล และดำ สีผงสีขาว ความแข็ง 8 ความถ่วงจําเพาะ 3.5-4.1 ปกติโปร่งแสง แต่อาจโปร่งใสและสะอาดได้ วาวแบบแก้ว รอยแตกขรุขระหรือแบบก้นหอย แนวแตกเรียบไม่สมบูรณ์
สูตรเคมี MgAl2O4 มี MgO 28.2% Al2O3 71.8% เหล็กเฟอรัส (Fe2+) สังกะสี และแมงกานีสอาจจะแทนที่แมกนีเซียมได้ในอัตราส่วนต่าง ๆ กัน เหล็กเฟอร์ริก (Fe3+) และโครเมียม อาจแทนที่ส่วนของอะลูมิเนียมได้ ชนิดสีแดงใสสะอาดเป็นแมกนีเซียมสปิเนลที่เกือบบริสุทธิ์เรียก “ทับทิมสปิเนล (ruby spinel) ซึ่งมักเข้าใจผิดว่าเป็นทับทิมกันบ่อยครั้ง ถ้าเป็นเหล็กสปิเนลมีสีเขียวแก่ถึงดำเรียก “พลีโอนาสต์” (pleonaste) หรือ “นิลตะโก” และโครมสปิเนลมีสีเหลืองถึงน้ำตาลปนเขียวเรียก “พิโคไทต์” (picotite)
รูปผลึกชัดเจนเป็นแบบรูปทรงแปดด้าน ความแข็ง 8 วาวแบบแก้ว สําหรับเหล็กสปิเนลแตกต่างจากแร่แมกนีไทต์ ตรงที่ไม่มีสมบัติเป็นแม่เหล็ก และมีสีผงสีขาว ไม่ละลายในกรด
เป็นแร่อุณหภูมิสูงที่เกิดในบริเวณที่มีการแปรสภาพสัมผัสกับหินปูนโดโลไมต์ผลึกหินไนส์ และเซอร์เพนทีน หรือในหินอัคนีสีเข้มซึ่งมีปริมาณซิลิกาต่ำมาก เช่น หินบะซอลต์ พบใน ตะกอนกรวดทรายตามลำน้ำต่าง ๆ เพราะสปิเนลแข็งทนต่อการสึกกร่อนทั้งทางกายภาพและทางเคมี ซึ่งมักพบร่วมกับพลอยคอรันดัม
ประเทศไทย ชนิดสีดำที่เรียก “นิลตะโก” พบที่จังหวัดกาญจนบุรี แพร่ สุโขทัย จันทบุรี และตราด
ต่างประเทศ ชนิดสีแดงที่เป็นทับทิมสปิเนล พบที่ประเทศศรีลังกา พม่าตอนเหนือ และมาดากัสการ์ ชนิดทั่ว ๆ ไปพบที่ประเทศสหรัฐอเมริกา แคนาดา เยอรมนี อิตาลี รัสเซีย และทาจิกิสถาน
ชนิดที่มีเนื้อใสสะอาดและสีจัดสม่ำเสมอจัดเป็นรัตนชาติ โดยเฉพาะสีแดงคล้ายทับทิมมาก จนเรียกทับทิมสปิเนล หรือทับทิมบาลาส (balas ruby) รวมทั้งที่มีสีน้ำเงิน สปิเนลเม็ดใหญ่ที่สุดที่พบเมื่อเจียระไนแล้วหนักถึง 80 กะรัต พลอยสปิเนลมีราคาไม่สูงนัก สำหรับสปิเนลสังเคราะห์โดยกรรมวิธีเวอร์เนียล (verneuil process) มีสีต่าง ๆ สวยงามไม่แพ้ของธรรมชาติ ซึ่งใช้เป็นรัตนชาติสังเคราะห์และใช้ในงานอุตสาหกรรมวัสดุทนไฟด้วย