โทแพซ (Topaz)
โทแพซ (Topaz)
ผลึกอยู่ในระบบสามแกนต่าง รูปผลึกเป็นแท่งเป็นปิระมิดประกบหัวท้าย พบทั่วไป ลักษณะเป็นแท่งปิดหัวปิดท้ายด้วยรูปปิระมิด และหน้าผลึกมักมีร่อง โดยทั่วไปมักเกิดเป็นรูปผลึก ตลอดจนเป็นมวลเม็ดขนาดเล็กและใหญ่ก็พบเช่นกัน ไม่มีสี สีเหลือง ชมพู เหลืองแบบเหล้าไวน์ น้ำเงิน และเขียว สีผงสีขาว ความแข็ง 8 ความถ่วงจำเพาะ 3.4-3.6 โปร่งใสถึงโปร่งแสง วาวแบบแก้ว แนวแตกเรียบสมบูรณ์ 1 แนว
สูตรเคมี Al2SiO4(F, OH)2 ไม่ละลายในกรด
ดูรูปผลึก แนวแตกเรียบ ความแข็งและความถ่วงจำเพาะสูง
เกิดจากไอที่มีธาตุฟลูออรีน ช่วงสุดท้าย ของการเย็นตัวของหินอัคนีชนิดกรดที่มีซิลิกาสูง มักพบในช่องว่างของหินอัคนี พวกหินไรโอไลต์ และหินแกรนิต นอกจากนี้ ยังพบเป็นแร่เด่นในพนังหินเพกมาไทต์ โดยเฉพาะที่เป็นสายแร่ดีบุก แร่ที่เกิดร่วมกับแร่ทัวร์มาลีน ดีบุก อะพาไทต์ ฟลูออไรต์ เบริล ควอตซ์ ไมกา และเฟลด์สปาร์ และบางครั้งก็พบเป็นกรวดตามลำธาร
ประเทศไทย พบทั่ว ๆ ไปในแหล่งแร่ดีบุก ที่เกิดจากสายเพกมาไทต์ สีขาวใสเคยพบจากเหมืองดีบุก ที่อำเภอถลาง จังหวัดภูเก็ต และพบมากในหินไกรเซนที่หาดส้มแป้น อําเภอเมือง จังหวัดระนอง นอกจากนี้ ยังมีรายงานพบโทแพซสีอ่อนที่ตำบลคลองจัง อำเภอร่อนพิบูลย์ จังหวัดนครศรีธรรมราช สีฟ้าพบที่จังหวัดราชบุรีและแม่ฮ่องสอน
ต่างประเทศ แหล่งสำคัญ ได้แก่ ประเทศรัสเซีย ผลึกขนาดใหญ่ไม่มีสี ในประเทศบราซิล สหรัฐอเมริกา และมาดากัสการ์ แหล่งอื่น ๆ พบที่ประเทศเยอรมนี จีน ปากีสถาน พม่า ญี่ปุ่น นามิเบีย และไนจีเรีย เป็นต้น
เป็นแร่รัตนชาติบางกรณี โทแพซสีชมพูสามารถหุงได้จากแร่โทแพซสีน้ำตาลและส้ม ในอดีตพลอยโทแพซสีเหลืองเข้มแบบสีดอกจำปา เรียกชื่อว่าบุษราคัม ทําให้สับสนกับพลอยบุษราคัม ซึ่งเป็นแร่คอรันดัมสีเหลือง (yellow sapphire) ส่วนพลอยโทแพซจากต่างประเทศส่วนมากนำเข้ามาจากศรีลังกา และมาดากัสการ์ โทแพซเป็นแร่รัตนชาติประจำเดือนเกิดพฤศจิกายน