ซีโนไทม์ (Xenotime)
ซีโนไทม์ (Xenotime)
ผลึกอยู่ในระบบสองแกนเท่า โดยทั่วไปสีน้ำตาลเหลืองถึงน้ำตาลแดง แดงเรื่อ ขาวอมเทา เหลืองแบบไวน์ เหลืองซีด สีผง สีน้ำตาลอ่อน ๆ อมเหลืองหรืออมแดง ความแข็ง 4-5 ร่วน ความถ่วงจำเพาะ 4.4-5.1 โปร่งแสง ถึงทึบแสง วาวแบบแก้วถึงแบบยางสน รอยแตกขรุขระถึงแบบเสี้ยน แนวแตกเรียบสมบูรณ์ มีกัมมันตรังสี
สูตรเคมี Y(PO4) มี Y2O3 61.4% P2O5 38.6% บางครั้งอิตเทรียมส่วนใหญ่ถูกแทนที่ด้วยเออร์เบียมและอีกเล็กน้อยแทนที่ด้วยธาตุหายาก เช่น ซีเรียม แลนทานัม และสแคนเดียม ส่วนทอเรียม ยูเรเนียม เซอร์โคเนียม เบริลเลียม และแคลเซียม อาจแทนที่อิตเทรียมได้บ้างเล็กน้อย SO4 อาจแทนที่ PO4 ได้ถึงร้อยละ 1 ซึ่งปกติจะแสดงสมบัติกัมมันตรังสีเสมอ SiO4 พบได้บ่อย ในปริมาณสูงถึงหลายเปอร์เซ็นต์ สันนิษฐานว่าเข้าแทน PO4 ซึ่งพบเป็นบางตัวอย่างอาจเพราะมีเซอร์คอนผสม
ต่างจากแร่เซอร์คอน รูไทล์ และแคสซิเทอร์ไรต์ตรงที่มีความแข็งน้อยกว่า ผลึกคล้ายเซอร์คอนส่วนใหญ่ที่พบในไทยหน้าปริซึมไม่ค่อยปรากฏ จึงคล้ายผลึกรูปทรงแปดด้านแต่มุม กว้างกว่า สีออกเหลืองคล้ายโมนาไซต์แต่วาวแบบแก้วหรือแบบยางสน สีผงสีน้ำตาลอ่อนถึงอมแดง และติดแม่เหล็กไฟฟ้าได้ดีกว่า
เป็นแร่รองเกิดประในหินอัคนี้ชนิดกรดและแอลคาไล เกิดเป็นผลึกใหญ่ในหินเพกมาไทต์ ในหินแปรพวกหินไนส์ที่มีไมกาและควอตซ์มาก และในสายควอตซ์เล็ก ๆ หรือแถบหินเพกมาไทต์ที่แทรกในหินนั้น โดยทั่วไปแร่ที่เกี่ยวข้องด้วย คือ โมนาไซต์ เซอร์คอน รูไทล์ แมกนีไทต์ อิลเมไนต์ ฮีมาไทต์ โคลัมไบต์-แทนทาไลต์ ดีบุก และการ์เนต
ประเทศไทย พบในแหล่งลานแร่ดีบุกในจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ระนอง พังงา ภูเก็ต ตะกั่วป่า ชุมพร กาญจนบุรี ราชบุรี และเชียงใหม่ ถ้าจะหาแร่นี้ควรหาจากกองขี้แร่โมนาไซต์ และ การแยกใช้วิธีแยกด้วยแม่เหล็กไฟฟ้า
ต่างประเทศ พบในประเทศนอร์เวย์ สวีเดน สวิตเซอร์แลนด์ แอฟริกาใต้ อินเดีย นิวซีแลนด์ บราซิล และสหรัฐอเมริกา
สารประกอบอิตเทรียมจากแร่นี้ใช้เพื่อผลิตโทรทัศน์สีโดยการใช้อิตเทรียมออกซีซัลไฟด์ และออร์โทวาเนเดต ร่วมกับยูโรเปียมออกไซด์ ในประเทศไทยแร่นี้เริ่มมีการผลิตออกจำหน่าย เมื่อปี พ.ศ. 2512 ในลักษณะเป็นแร่พลอยได้จากการทำเหมืองดีบุกในจังหวัดระนอง โดยทั่วไปพบตามเหมืองแร่ดีบุก ส่วนใหญ่ส่งจำหน่ายต่างประเทศ เช่น เยอรมนีตะวันตก ญี่ปุ่น มาเลเซีย สิงคโปร์