เซอร์คอน หรือ เพทาย (Zircon)
เซอร์คอน หรือ เพทาย (Zircon)
ผลึกอยู่ในระบบสองแกนเท่า มีลักษณะเป็นแท่งยาว มียอดแหลมปิดหัวและท้าย ลักษณะเป็นเม็ดรูปร่างไม่แน่นอนก็พบได้ โดยทั่วไปมีสีออกน้ำตาล นอกจากนี้ มีสีเทา เขียว แดง จนกระทั่งใสไม่มีสี สีผงสีขาว ความแข็ง 7.5 ความถ่วงจำเพาะ 4.68 ปกติจะแสดงคุณสมบัติโปร่งแสง แต่บางครั้งก็โปร่งใส รอยแตกขรุขระ วาวคล้ายเพชรหรือแบบแก้ว แนวแตกเรียบ 2 แนวไม่ชัดเจน
เซอร์คอนที่โปร่งใสใช้เป็นรัตนชาติ เรียกโดยทั่วไปว่า “เพทาย” เมื่อมีสีน้ำตาลและส้มแดง จะเรียกว่า “ไฮยาซินท์” (hyacinth) หรือ “จาซินท์” (jacinth) สำหรับเพทายเผาที่มีสีฟ้าเรียกว่า “สตาร์ไลค์” (starlike) ชนิดไม่มีสี สีเหลือง หรือสีควันไฟ เรียกว่า “จาร์กอน” (jargon) หรือ “จาร์กูน” (jargoon) หรือ “เซอร์โคเนียร์” (cerkonier) เซอร์คอนชนิดที่ใสไม่มีสี และคล้ายเพชรมากเรียกว่า “มาธารูอา” (matarua) หรือ “เพชรมาธารูอา” (matarua diamond)
สูตรเคมี ZrSiO4 มี ZrO2 67.2% SiO2 32.8%
สังเกตจากรูปผลึก สี ความวาว ความแข็งและความถ่วงจำเพาะสูง ชนิดผลึกเล็กละเอียดเรียกว่า “ทรายเพทาย” จะเรืองแสงสีเหลืองทองภายใต้แสงอัลตราไวโอเลตคลื่นสั้น แต่ชนิดผลึกใหญ่ ใช้เป็นรัตนชาติจะไม่เรืองแสง
เป็นแร่รองในหินอัคนีแทบทุกชนิด โดยเฉพาะหินชนิดกรด เช่น หินแกรนิต หินแกรโนไดออไรต์ และหินไซอีไนต์ เป็นแร่ซิลิเกตตัวแรก ที่ตกผลึกจากหินหนืดที่เย็นตัว นอกจากนี้ ยังพบในหินปูนเนื้อผลึก หินไนส์ และหินชีสต์ เนื่องจากมีความทนทานต่อการกัดกร่อนจึงมักพบเป็นเม็ดแร่กลม ๆ หรือผลึกเล็ก ๆ รวมกับแร่หนักอื่น ๆ สะสมตามบริเวณชายหาดและลานแร่ ซึ่งบ่อยครั้งพบปะปนกับทองคำ แร่เซอร์คอนที่เป็นรัตนชาติจะพบในกรวดท้องน้ำ โดยพบร่วมกับแร่อื่น ๆ ได้แก่ คอรันดัม การ์เนต และโมนาไซต์
ประเทศไทย ชนิดผลึกเล็กละเอียดพบในเหมืองลานแร่ดีบุกทุก ๆ แห่ง และพบตามชายทะเลทั่วไป เช่น ที่ชายทะเลจังหวัดระยอง ชลบุรี ประจวบคีรีขันธ์ ชุมพร ภูเก็ต และอำเภอตะกั่วป่า จังหวัดพังงา ส่วนมากที่เป็นรัตนชาติ หรือผลึกโต ๆ พบเกิดร่วมกับหินภูเขาไฟชนิดหินบะซอลต์ ที่จังหวัดจันทบุรี ตราด อุบลราชธานี ศรีสะเกษ และที่อำเภอเด่นชัย จังหวัดแพร่ พลอย เพทายเป็นที่นิยมในตลาดต่างประเทศมากจนเกิด มีตลาดค้าพลอยเพทายธรรมชาติของโลก แหล่งผลิตเซอร์คอนที่สำคัญของประเทศไทยอยู่ที่จังหวัดยะลา
ต่างประเทศ แหล่งผลิตเซอร์คอนที่สำคัญ ได้แก่ ประเทศออสเตรเลีย แอฟริกาใต้ สหรัฐ อเมริกา ยูเครน บราซิล จีน ศรีลังกา และมาเลเซีย ผลึกโต ๆ พบที่ประเทศมาดากัสการ์และนอร์เวย์ นอกจากนี้ พบที่ประเทศรัสเซีย แคนาดา กัมพูชา ฟินแลนด์ เยอรมนี และที่อื่น ๆ
เซอร์โคเนียมออกไซด์ที่ได้จากเซอร์คอน ใช้เป็นวัสดุทนไฟ ที่รู้จักแพร่หลายเช่น ทำเบ้า (Crucible) ทองคำขาวซึ่งหลอมละลายที่อุณหภูมิสูงทนความร้อนสูงถึง 1,755° C ก็ใช้หลอมในเบ้า เซอร์โคเนียมออกไซด์ใช้ทำอิฐทนไฟ และวัตถุดินเผาเคลือบทุกชนิด ใช้เป็นฉนวนสำหรับป้องกันไฟฟ้า ความร้อน ทำผงขัดสี ไส้หลอดไฟฟ้า ผสมยางให้เหนียว หลอดอิเล็กทรอนิกส์ หลอดไฟถ่ายรูป เครื่องควบแน่น X-ray filters ใช้ในการเชื่อมไฟฟ้าเฉพาะแห่ง เป็นต้น เป็นสินแร่หลักของเซอร์โคเนียม ซึ่งโลหะเซอร์โคเนียมบริสุทธิ์นำไปใช้ในการสร้างเครื่องกำเนิดปฏิกรณ์ปรมาณู นอกจากนี้ เม็ดแร่เซอร์คอนที่อยู่ในหินอัคนี หินแปร หรือหินตะกอนใช้หาอายุหินเหล่านี้ได้ด้วย