หินเจดีย์สมอง ตำบลแก่งดินสอ อำเภอนาดี จังหวัดปราจีนบุรี
ที่ตั้ง
หินเจดีย์สมองตั้งอยู่ในเขตบ้านวังทะลุ ตำบลแก่งดินสอ อำเภอนาดี จังหวัดปราจีนบุรี จุดที่พบหินเจดีย์สมองตั้งอยู่ อยู่บนสันเขาลูกโดด มีความสูงประมาณ 150 เมตร จากระดับน้ำทะเล เขาลูกนี้วางตัวอยู่ในแนวทิศตะวันออก-ตะวันตก ปลายเขาด้านทิศตะวันตกจะสิ้นสุดที่ลำห้วยโสมงและห้วยน้ำเย็น พื้นที่บนเขาส่วนใหญ่ปกคลุมด้วยไม้เตี้ย ๆ มีไม้ใหญ่ประปราย สามารถมองเห็นก้อนหินเจดีย์สมองได้จากระยะไกล ขณะเดินทางไปตามถนนช่วงก่อนข้ามห้วยโสมง โดยเฉพาะตรงจุดที่เหมาะสม
การเดินทางไปชมหินเจดีย์สมองตามเส้นทางที่สะดวก สามารถทำได้โดยเริ่มจากถนนสุวรรณศร ที่บริเวณบ้านแก้ง (หมู่บ้านปากทางแยกที่ถนนสุวรรณศร, หินกอง-อรัญฯ) ซึ่งอยู่ก่อนถึงตัวจังหวัดสระแก้วประมาณเกือบ 20 กิโลเมตร เส้นทางนี้จะผ่านบ้านเขาสิงห์โต ซึ่งมีเขาหินปูนชื่อเขาสิงห์โต ที่ได้มีการระเบิดและย่อยหินปูนเอาไปใช้ประโยชน์ในการก่อสร้าง ต่อมาผ่านบ้านเขาขาด หมู่บ้านนี้ตั้งอยู่ใกล้ช่องเขาขาดสมชื่อ ไม่ไกลนักจะผ่านสำนักสงฆ์ประตูชัยเจริญพร (เขาขาด) พบทางร่วมซ้าย-ขวา ให้มุ่งหน้าตรงไปตามเส้นทางขวา ซึ่งเป็นทางลูกรัง และเลี้ยวขวาเมื่อเลยหมู่บ้านหินเทิน เพื่อจะต่อไปยังหมู่บ้านวังทะลุ เส้นทางจะข้ามห้วยโสมง และผ่านหมู่บ้านเดียวกัน แล้วเลี้ยวไปทางขวาอีกประมาณ 2 กม. จะเห็นที่ทำการป่าไม้ หน่วยพิทักษ์อุทยานแห่งชาติทับลาน ให้เลี้ยวขวาลงใต้ มุ่งหน้าเข้าหาเขาที่ตั้งของหินเจดีย์สมอง เพื่อจะข้ามคลองโสมงอีกครั้ง ไม่ไกลจากนั้นนัก จะพบทางแยก ให้ไปเส้นทางที่แยกขวา แล้วเตรียมหาที่จอดรถ เพื่อจะลงเดินขึ้นเขาไปยังหินเจดีย์สมองซึ่งอยู่บนเขา โดยให้ขึ้นทางปลายเขาด้านทิศตะวันตก เพราะเป็นป่าโปร่ง แม้ไม่มีเส้นทางก็สามารถลัดเลาะขึ้นไปได้ และเขายังมีความสูงชันน้อยกว่าด้านอื่น ๆ ค่อย ๆ ไต่ขึ้นเขาไปเรื่อย ๆ มุ่งหน้าตามสันเขาค่อนไปทางซ้ายมือ ใช้เวลาเดินอย่างไม่รีบร้อน พร้อมกับมองหาต้นไม้ยืนต้นสูงต้นเดียวใกล้กับจุดสูงสุดของยอดเขา ในราวกว่าครึ่งชั่วโมงจะพบหินเจดีย์สมองขนาดเล็กและใหญ่อยู่ในบริเวณนั้น
ลักษณะของแหล่ง
หินเจดีย์สมอง มีลักษณะเป็นหินก้อนกลม ขนาดใหญ่ 1 ก้อนขนาดเล็ก 1 ก้อนโผล่พ้นจากพื้นดินโดยรอบ ขนาดของก้อนใหญ่มีเส้นผ่านศูนย์กลาง 4 เมตร สูงประมาณเกือบ 3 เมตร ก้อนเล็กมีขนาดค่อนข้างกลม และมีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 1.5 เมตร ที่ผิวโดยรอบของก้อนหินเจดีย์สมอง มีลักษณะคล้ายผิวของผลน้อยหน่า โดยเฉพาะหินเจดีย์สมองก้อนขนาดเล็ก ส่วนหินเจดีย์สมองขนาดใหญ่ มีลักษณะคล้ายหมอนวางเรียงซ้อนกันเป็นแถว ๆ ที่ผิวของหมอนแต่ละลูก ยังประกอบด้วย หมอนลูกเล็ก ๆ ซ้อนกันอยู่อย่างเป็นระเบียบอีกด้วย เมื่อเปรียบเทียบกับลักษณะของหมอนหินซ้อน ซึ่งพบที่อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า อำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลกแล้ว หินเจดีย์สมองมีการเรียงซ้อนของหมอนใบเล็ก ๆ ในหมอนใบใหญ่ชัดเจนกว่า แม้ว่าจะมีการเกิดเป็นแบบเดียวกัน คือ เกิดจากการผุพังตามธรรมชาติของหินทรายในกลุ่มหินโคราช (ดูเรื่องลานหมอนหินซ้อนประกอบ) การที่ชั้นหินทรายซึ่งเป็นแหล่งกำเนิดของลักษณะเรียงซ้อนในหินเจดีย์สมอง ถูกธรรมชาติทำลายลงไปจนเหลือเพียงส่วนน้อย คือ ส่วนที่เป็นก้อนกลม โผล่พ้นจากพื้นดินหรือโผล่พ้นจากชั้นหินชั้นล่าง นั้น ทำให้มีลักษณะคล้ายกับการก่อเจดีย์ จึงมีชื่อเรียกว่า เจดีย์สมอง ไม่เรียกว่า หมอนหินซ้อน คำว่า “เจดีย์” เป็นสาเหตุให้เนื้อหินถูกขุดทำลายเป็นโพรง เพราะผู้ขุดเข้าใจผิดคิดว่าเป็นเจดีย์โบราณ น่าจะมีสมบัติซุกซ่อนอยู่เหมือนเจดีย์ที่มนุษย์สร้างขึ้นทั่ว ๆ ไป ซึ่งหลักฐานของความเข้าใจผิดยังคงปรากฏให้เห็นอยู่ ที่ฐานของก้อนเจดีย์สมองก้อนใหญ่ ดังนั้น เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดเหตุการณ์อันจะเป็นการทำลายลักษณะทางธรรมชาติที่ปรากฏให้เห็นในที่แห่งนี้ หรือที่แหล่งอื่นใดที่มีลักษณะคล้ายกัน และเพื่อให้แตกต่างจากสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้น เอกสารฉบับนี้จึงขอเรียกชื่อใหม่ว่า หินเจดีย์สมอง
แม้ว่าการผุพังตามธรรมชาติของหินทรายกลุ่มหินโคราช จนเกิดเป็นลักษณะดังกล่าวข้างต้นอาจพบเห็นได้ทั่วไป แต่ที่นี่มีความชัดเจน และโดดเด่นกว่าแห่งอื่น ๆ สมควรที่จะทำการเผยแพร่ให้ประชาชนทั่วไปได้ทราบว่า เป็นลักษณะที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติไม่ใช่ด้วยการสร้างขึ้นของมนุษย์ ไม่ควรไปขุดค้นทำลาย สมควรรักษาไว้ให้ลูกหลานชาวไทยได้ศึกษาต่อไป
แผนที่ธรณีวิทยาและแผนที่เส้นทาง
