แคลไซต์ (Calcite)
แคลไซต์ (Calcite)
ผลึกอยู่ในระบบสามแกนราบ พบเกิดเป็นผลึกได้มากกว่า 300 แบบ และมักเป็นผลึกที่ซับซ้อนมาก รูปผลึกแบบที่พบเห็นได้บ่อย ๆ คือ รูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน รูปแท่งยาวหรือสั้น รูปแท่งหัวแหลม ๆ ยาว ๆ ลักษณะคล้ายฟันสุนัข จึงมีชื่อเรียกว่า “แร่ฟันหมา” (dog-tooth spar) และรูปแผ่นแบนหนา บางครั้งพบเกิดเป็นสายแร่ ลักษณะเป็นเส้นใยตั้งฉากกับสายแร่ก็เรียกชาตินสปาร์ (satin spar) เช่นเดียวกับยิปซัมชนิดชาติน สปาร์ นอกจากนี้ อาจเกิดในลักษณะเป็นเม็ดเล็ก ๆ รวมกันเป็นกระจุก เนื้อแน่นละเอียด หรือพบในลักษณะเป็นหินงอกหินย้อยก็ได้ ปกติแคลไซต์มีสีขาวถึงไม่มีสี แต่อาจมีสีอื่น ๆ ได้ เช่น สีเทา แดง เขียว น้ำเงิน และเหลือง ถ้ามีมลทินอื่นปะปน เช่น พวกไพไรต์ ทองแดง มาลาไคต์ เป็นต้น จะ มีสีน้ำตาลถึงสีดำ สีผงสีขาวหรือเทา ความแข็ง 3 ความถ่วงจำเพาะ 2.71 โปร่งใสถึงโปร่งแสง ชนิดที่บริสุทธิ์ใสสะอาดไม่มีสี เรียกว่า “ไอซ์แลนด์สปาร์” (iceland spar) เนื่องจากพบที่ไอซ์แลนด์ วาวแบบแก้วถึงคล้ายดิน รอยแตกแบบก้นหอย มีแนวแตกเรียบสมบูรณ์ 3 แนวทํามุม 74๐ 55’ เมื่อ เคาะหรือสกัดออกมาจะแตกออกมาเป็นรูปคล้ายสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูนอยู่เสม
สูตรเคมี CaCo3 มี Cao 56.0% CO2 44.0% บางชนิดอาจมีธาตุแมงกานีส แมกนีเซียม และเหล็กเฟอร์รัส (Fe) เข้าแทนที่ธาตุแคลเซียม ถ้าเกิดแทนที่โดยสมบูรณ์ด้วยธาตุแมงกานีส แคลไซต์ จะเปลี่ยนเป็นแร่โรโดโครไซต์ ธาตุแมกนีเซียมที่เข้าแทนที่แคลเซียมเพียงเล็กน้อย จะเปลี่ยนเป็นแร่ซิเดอไรต์ เป็นต้น ทําปฏิกิริยา กับกรดเกลือเป็นฟองฟู่
ความแข็ง 3 เอามีดหรือเหรียญทองแดงขีดเข้าได้ มีแนวแตกเรียบเป็นรูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน วาวแบบแก้ว ทำปฏิกิริยากับกรดเกลือเจือจางเกิดฟองฟู่
เป็นแร่ประกอบหินที่พบมากที่สุดตัวหนึ่ง โดยพบเป็นแร่สําคัญในหินตะกอนมวลขนาดใหญ่ เช่น เป็นแร่หลักชนิดเดียวในหินปูน เป็นมวลผลึกในหินอ่อนซึ่งแปรสภาพจากหินปูน เป็นส่วนประกอบสำคัญของหินชอล์ก เป็นองค์ประกอบสำคัญของดินมาร์ลและหินทรายเนื้อปูน เป็นเปลือกหรือโครงร่างของสัตว์ทะเลในหินปูน ตลอดจนเป็นส่วนประกอบของหินโดยตกตะกอนโดยตรงในรูปของแคลเซียมคาร์บอเนต ตามบริเวณถ้ำหินปูนน้ำจะชะละลายแคลเซียมคาร์บอเนตจากหินปูนไหลซึมไปตามผนังเพดานถ้ำ เมื่อน้ำระเหยออกไปแคลเซียมคาร์บอเนตก็จะตกผลึกออกมาในรูปของหินงอกและหินย้อย หรือเกิดเป็นคราบหินปูนที่เรียกว่า “ทูฟา” (tufa) หรือ “ทราเวอร์ทีน”(travertine) บางแห่งพบบริเวณพุน้ำร้อนเกิดเป็นแถบแร่แคลไซต์เนื้อเนียนเรียกว่า หินอ่อนโอนิกซ์ ซึ่งใช้เป็นหินประดับ นอกจากนี้พบเกิดเป็นแร่ปฐมภูมิในหินอัคนีบางชนิด เช่น หินคาร์บอเนไทต์ และหินเนฟิลีนไซอีไนต์ หรือเกิดอยู่ในช่องว่าง รูโพรงของหินลาวา เช่น หินบะซอลต์ แคลไซต์ พบเกิดเป็นเพื่อนแร่ในสายแร่นน้ำร้อนต่าง ๆ เช่นสายแร่ซัลไฟด์ ฟลูออไรด์
ประเทศไทย พบได้ทั่วไปแทบทุกจังหวัด ในบริเวณที่มีหินปูนและหินอ่อน แหล่งผลิตที่สำคัญ อยู่ที่จังหวัดลพบุรี และอุตรดิตถ์
ต่างประเทศ แหล่งสำคัญ ๆ เกิดในรูปแบบต่าง ๆ มีมากมายเกินกว่าจะกล่าวได้หมด แหล่งที่มีชื่อเสียงซึ่งพบแคลไซต์เกิดเป็นผลึกสวยงาม เช่น ที่ภูเขาฮาร์ซ ประเทศเยอรมนี ที่คัมเบรียและแคนคาไซด์ ประเทศอังกฤษ ประเทศเม็กซิโก ไอซ์แลนด์ โรมาเนีย รัสเซีย นามิเบีย คองโก และสหรัฐอเมริกา และแหล่งอื่น ๆ ทั่วโลก
ประโยชน์ที่สำคัญที่สุดของแคลไซด์คือ ใช้ในอุตสาหกรรมซีเมนต์ และปูนขาว ที่ใช้หินปูนเป็นวัตถุดิบหลัก หินปูนยังใช้เป็นวัตถุดิบในอุตสาหกรรมเคมี ถ้าบดละเอียดใช้ปรับสภาพดินและเป็นปูนขาวทาผนัง หินปูนก้อนใช้เป็นฟลักซ์ ในการหลอมสินแร่โลหะ ใช้ในการก่อสร้าง ผสมคอนกรีต ปูถนน ใช้เป็นหินประดับ ไอซ์แลนด์สปาร์ ใช้ในการทำอุปกรณ์เกี่ยวกับกล้องจุลทรรศน์ แบบ polarizing microscope และเป็นแร่ที่สำคัญแร่หนึ่งในการผลิตแสงเลเซอร์